Edukacja seksualna w szkole

"Edukacja seksualna w szkole"  PDF

W BROSZURZE:

  • Ustalenia międzynarodowe
  • Standardy
  • Wyniki badań:
    • Czy edukacja seksualna przyspiesza inicjację seksualną?
    • Czy wiedza na temat metod zapobiegania ciąży i dostęp do antykoncepcji prowadzą do wzrostu aktywności seksualnej młodzieży?
    • Czy nie byłoby lepiej, gdyby edukacja seksualna pozostała domeną rodziny?
  • Trybunał Praw Człowieka o edukacji seksualnej
  • Rekomendacje Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny

 




Edukacja seksualna dzieci i młodzieży w niektórych krajach wciąż wzbudza emocje. Dyskusja toczy się wokół następujących kwestii:

 

  • czy dzieciom i młodzieży w ogóle należy przekazywać wiedzę dotyczącą ich seksualności i seksualności człowieka,
  • kto powinien to robić - szkoła czy rodzice,
  • od jakiego wieku można lub należy rozpocząć edukację seksualną,
  • jaki powinien być jej zakres,
  • jakie wartości powinno się promować,
  • jakie metody nauczania powinny być stosowane, jakich należy unikać.

 



Ustalenia międzynarodowe

Najważniejsza z wymienionych kwestii - czy edukacja seksualna jest w ogóle potrzebna dzieciom i młodzieży - została rozstrzygnięta na szczeblu międzynarodowym, m.in. podczas Światowej Konferencji na rzecz Ludności i Rozwoju (Kair, 1994) oraz IV Światowej Konferencji na rzecz Kobiet (Pekin, 1995). Polska uczestniczyła w obu konferencjach, a ich dokumenty końcowe przyjęła bez zastrzeżeń. Tym samym zobowiązała się do realizowania ich postanowień.

Obradujące państwa uznały, że cena, jaką płacą młodzi ludzie za brak rzetelnej wiedzy na temat seksualności człowieka i zdrowia reprodukcyjnego, jest tak wysoka, iż rządy zobowiązane są do podjęcia odpowiednich działań na rzecz zmiany tej sytuacji. Najbardziej widocznymi skutkami braku edukacji seksualnej lub jej niewłaściwej jakości są przypadki zarażeń wirusem HIV i innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową oraz wczesne i nie planowane ciąże dziewcząt i młodych kobiet.

 

  • Mimo różnic kulturowych i religijnych państwa dostrzegły potrzebę zmiany utrwalonych w społeczeństwach wzorców dotyczących ról kobiet i mężczyzn. Stereotypy te wywierają bowiem zasadniczy wpływ na zachowania seksualne ludzi i są główną przyczyną dyskryminujących postaw wobec dziewcząt i kobiet. Przejawem dyskryminacji są nie tylko różne formy przemocy seksualnej, ale także zwyczaj składania na kobietę odpowiedzialności za skutki zachowań seksualnych, np. za prokreację i zapobieganie ciąży.
  • Istotne jest więc, by programy edukacyjne poświęcone seksualności człowieka były zgodne z zasadą równości kobiet i mężczyzn oraz promowały partnerski model relacji między kobietą i mężczyzną. Ich podstawą musi być pełne poszanowanie praw seksualnych kobiet oraz praw reprodukcyjnych człowieka.
  • Innym celem edukacji seksualnej jest zwiększenie odpowiedzialności mężczyzn w życiu seksualnym. Przed realizatorami i twórcami programów edukacji seksualnej stoi więc trudne zadanie podważania stereotypów utrudniających kobietom osiąganie równych praw w życiu społecznym i prywatnym.


Standardy

Aby spełnić wymagania określone w dokumentach międzynarodowych, wzorcowy program edukacji seksualnej powinien w sposób kompleksowy łączyć przekazywanie informacji z dostarczaniem wiedzy, pozwalającej młodzieży podchodzić pozytywnie i odpowiedzialnie do własnej seksualności.
Istotne jest nabywanie przez młodych ludzi umiejętności porozumiewania się, asertywnego zachowania, odpowiedzialnego podejmowania decyzji. Wykształcenie tych umiejętności wiąże się z koniecznością budowania i wzmacniania indywidualnego poczucia wartości i świadomości własnych praw.
Jest to szczególnie ważne w przypadku dziewcząt i kobiet, których potrzeby seksualne przez wieki pozostawały nie dostrzegane, a prawa seksualne negowane. Paradoksalnie jednak to właśnie kobiety były obciążane w społeczeństwie odpowiedzialnością za sferę seksualną. Skutki tego są wciąż bardzo odczuwalne w codziennym życiu prywatnym i społecznym.
Równie ważna jest więc praca nad tym, by zwiększyć poczucie odpowiedzialności chłopców i mężczyzn za swój seksualizm. Warunkiem tego jest oczywiście ukształtowanie partnerskich, opartych na zasadach równości płci relacji między dziewczętami i chłopcami - kobietami i mężczyznami.

Szkoła jest oczywiście tylko elementem systemu kształtującego postawy dzieci i młodzieży. Może jednak wywrzeć pozytywny wpływ na relacje między ludźmi oraz na takie zjawiska społeczne, jak zbyt wczesne rodzicielstwo, zakażenia chorobami przenoszonymi drogą płciową, przemoc wobec dziewcząt i kobiet.
Właściwie prowadzona edukacja seksualna w szkole:

pozwala młodzieży w pozytywny sposób podchodzić do własnej seksualności; zwiększa szanse na stworzenie szczęśliwych związków;

  • Seksualność jest integralną sferą życia człowieka. Bywa bardzo ważnym źródłem energii, przyjemności i szczęścia, ale także lęków, kompleksów i frustracji. Stosunek ludzi do seksu i własnej seksualności jest ukształtowany przez kulturę. Ciążą więc na nim przesądy, nie zawsze uzasadnione obawy i uprzedzenia. Skutkiem tego bywa często poczucie winy, nieumiejętność stworzenia udanego związku.


Zajęcia z edukacji seksualnej są okazją do obalenia wielu mitów i wyjaśnienia wątpliwości. Mogą pomóc młodym ludziom zrozumieć i zaakceptować zachodzące w nich procesy fizyczne i psychiczne.


umożliwia dostarczenie dzieciom rzetelnej informacji w sposób dostosowany do ich wieku oraz do możliwości pojmowania;

  • Już najmłodsze dzieci zadają pytania, na które rodzice nie zawsze potrafią odpowiedzieć. Dla wielu dorosłych tematy związane z seksualnością stanowią tabu; nie umieją o nich otwarcie mówić. Woleliby więc często, by w tej funkcji wyręczała ich szkoła.


Z kolei ci rodzice, którzy nie odpowiadają dzieciom na pytania dotyczące seksu sądząc, że jest na to zbyt wcześnie, muszą być świadomi, że ich postawa też stanowi pewną odpowiedź. Jest sygnałem dla dziecka, że seksualność jest czymś wstydliwym i niedobrym.

stwarza szansę sprostowania błędnych informacji docierających do młodych ludzi;

  • Dzieci i młodzież budują swoją wiedzę na temat seksu na podstawie informacji uzyskanych z różnych źródeł, w tym także od rówieśników lub ze środków masowego przekazu. Sięgają też po pisma i filmy pornograficzne. Tak zdobyte wiadomości obciążone są błędami i szkodliwymi stereotypami dotyczącymi seksu oraz wzajemnych relacji między partnerami. Często wpływają na decyzje i postawy młodych ludzi. Bywają przyczyną zachowań krzywdzących inne osoby, ale także źródłem zahamowań i kompleksów.


pomaga młodzieży uniknąć problemów związanych z prowadzeniem życia seksualnego;

  • Bez względu na to, jaki jest stosunek dorosłych do seksualności młodzieży, nie sposób negować tego, że młodzi ludzie podejmują współżycie seksualne. Na dorosłych spoczywa odpowiedzialność za dostarczenie im wiedzy, dzięki której będą mogli korzystać z przysługującym im praw reprodukcyjnych i prawa do zdrowia.


Programy edukacji seksualnej muszą więc zawierać rzetelne i zgodne ze współczesnym stanem wiedzy informacje na temat zapobiegania ciąży, metod i środków antykoncepcyjnych, ich skuteczności, wad i zalet. Muszą także wyczerpująco informować o sposobach uchronienia się przed zarażeniem wirusem HIV i innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową.
Niedopuszczalne jest zniekształcanie informacji z jakichkolwiek względów, także ideologicznych. Za przykład takich działań mogą służyć niektóre polskie podręczniki do przedmiotu przysposobienie do życia w rodzinie. Ich autorzy przestrzegają młodzież przed stosowaniem antykoncepcji podając m.in. tak absurdalne argumenty jak ten, że stosowanie antykoncepcji prowadzi do oziębłości płciowej i utraty szacunku ze strony partnera. Według autorów to dziewczęta i kobiety będą ponosiły konsekwencje stosowania środków antykoncepcyjnych - to także potwierdza funkcjonowanie stereotypów.


przyczynia się do zmiany stereotypów utrudniających kobietom i mężczyznom osiąganie równych szans w życiu prywatnym i społecznym;

  • Programy edukacji seksualnej powinny być szczególnie wrażliwe na kwestię równości płci. Seksualizm ma olbrzymi wpływ na życie ludzi, tak prywatne jak i społeczne. Stereotypy dotyczące seksualnych ról kobiet i mężczyzn znajdują bezpośrednie odbicie w postrzeganiu społecznych ról kobiet i mężczyzn. Wiąże się to ściśle z tradycyjnym pojmowaniem pozycji kobiety i mężczyzny w rodzinie.


To od kobiety oczekuje się poświęcenia dla innych, całkowitej lub częściowej rezygnacji z własnych aspiracji. Sytuacja rodzinna wpływa na sytuację zawodową kobiet oraz ogranicza ich udział w życiu publicznym i politycznym. Zmiana tych stereotypów jest podstawowym warunkiem rzeczywistego zrównania statusu kobiet i mężczyzn.

wpływa na zmianę stosunku do mniejszości seksualnych;

  • W programach edukacji seksualnej należy uwzględnić kwestię homoseksualizmu. Wielu młodych ludzi zadaje sobie pytania: czy jestem lesbijką?, czy jestem gejem?. Także dlatego tak ważne jest mówienie o tych sprawach. Zajęcia są też dobrą okazją do usuwania uprzedzeń w stosunku do osób o orientacji homoseksualnej. Miłość homoseksualna jest równie wartościowa jak miłość między osobami różnej płci.


ułatwia zrozumienie między chłopcami i dziewczętami - kobietami i mężczyznami;

  • Dziewczęta i chłopcy często skarżą się, że nie rozumieją zachowań płci przeciwnej. Potwierdzają to często ich zachowania. Pomocne mogą tu być koedukacyjne zajęcia stwarzające okazję do rozmów, wymiany poglądów i dyskusji na temat odczuć i oczekiwań. Uczy to także dziewczęta i chłopców porozumiewania się ze sobą.


poczucie odpowiedzialności mężczyzn za jakość i skutki zwiększa związków seksualnych;

  • W krajach o dłuższym doświadczeniu w edukacji seksualnej (np. w Holandii i Niemczech) organizuje się specjalne zajęcia dla chłopców. Ich celem jest zwiększenie odpowiedzialności mężczyzn za aktywność seksualną, w tym także za prokreację i zapobieganie ciąży. Olbrzymi nacisk kładzie się na kształtowanie wśród chłopców właściwego, podmiotowego stosunku do dziewcząt i kobiet. Przyczyną męskiej przemocy seksualnej wobec kobiet jest bowiem brak szacunku dla ich praw i szereg szkodliwych i upokarzających dla kobiet stereotypów płci.



uświadamia młodym ludziom prawa kobiet do seksualności;

  • Społeczeństwo przez wieki odmawiało dziewczętom i kobietom prawa do seksualności. Dziewczęta postrzegane były jako istoty romantyczne, aseksualne. Dorosłe kobiety - jako opiekuńcze matki i żony zaspokajające oczekiwania męża. Programy edukacji seksualnej mają za zadanie uświadomić młodzieży, że wszyscy - chłopcy i dziewczęta, kobiety i mężczyźni - mają odczucia i potrzeby seksualne i jest to jak najbardziej naturalne.


poprawia jakość współżycia seksualnego.


Programy edukacji seksualnej powinny:

  • zapewniać rzetelną i pełną informację dostosowaną do wieku dziecka,
  • zapewniać wiedzę odpowiednio wcześnie - tak, by wyprzedzać doświadczenia młodzieży,
  • zapewniać rzetelną i pełną informację na temat antykoncepcji, w tym skuteczności, zalet i wad różnych metod,
  • zapewniać rzetelną informację na temat AIDS i sposobu uniknięcia zakażenia wirusem HIV oraz innych chorób przenoszonych drogą płciową,
  • podkreślać odpowiedzialność mężczyzn za skutki aktywności seksualnej,
  • podkreślać prawo kobiety do decyzji w sprawach dotyczących seksu, także do odmowy w każdej sytuacji.


Edukacja seksualna w szkole musi opierać się na:

  • zasadzie równości płci,
  • pełnym poszanowaniu praw reprodukcyjnych2 człowieka i praw seksualnych3 kobiet,
  • szacunku dla młodych ludzi i dla ich decyzji,
  • akceptacji mniejszości seksualnych,
  • założeniu, że seksualność jest dobrem i powinna służyć szczęściu kobiet i mężczyzn.



Czy edukacja seksualna przyspiesza inicjację seksualną?

Mimo że ocena skutków programów edukacji seksualnej z różnych względów nie jest prosta, dokonany przez Światową Organizację Zdrowia przegląd wyników trzydziestu pięciu badań (1994) z różnych krajów wykazał, iż wprowadzenie programów edukacji seksualnej do szkół często opóźnia lub zmniejsza aktywność seksualną młodzieży oraz prowadzi do częstszego stosowania antykoncepcji.
Należy dodać, że programy okazywały się skuteczniejsze, gdy wprowadzono je, zanim młodzi ludzie podjęli aktywność seksualną. Lepsze efekty uzyskano także wtedy, gdy przekazywano młodzieży nie tylko praktyczne wiadomości na temat bezpiecznego seksu, ale i wiedzę dotyczącą postaw i norm społecznych. Oznacza to również, że skuteczniejsze okazywały się te programy, które łączyły promocję wstrzemięźliwości seksualnej z rzetelną wiedzą na temat bezpiecznego seksu, niż te, w których nacisk kładziono wyłącznie na namawianie młodzieży do wstrzemięźliwości.

Stany Zjednoczone, Kalifornia.
W trakcie programu doradzano młodzieży, by nie podejmowała współżycia seksualnego lub, gdy je podejmie, stosowała antykoncepcję. Program obejmował treningi z zakresu umiejętności porozumiewania się i świadomego podejmowania decyzji oraz badanie mechanizmów presji, na które narażeni są młodzi ludzie. Badania przeprowadzone po osiemnastu miesiącach od zakończenia programu wykazały, że wśród młodych ludzi objętych programem współżycie seksualne podjęło o prawie 10% osób mniej niż wśród nie objętych. Młodzież, która brała udział w programie, częściej korzystała z antykoncepcji niż ta, która nie brała w nim udziału.

Stany Zjednoczone, zasięg ogólnokrajowy.
Badania przeprowadzone na próbie 12 000 młodych ludzi również potwierdziły, że edukacja seksualna nie przyspiesza inicjacji seksualnej wśród młodzieży.

Ameryka, miasta w Meksyku, Ekwadorze, Gwatemali i Chile.
Stwierdzono, że młode kobiety, które uczestniczyły w programach edukacji seksualnej, były bardziej skłonne opóźnić swoje pierwsze doświadczenia seksualne niż te nie objęte badaniami.

Doświadczenia wielu krajów potwierdzają wyniki badań. Edukacja seksualna nie przyspiesza inicjacji seksualnej.
Co więcej, często ją opóźnia. Przyczynia się także do zmniejszenia liczby zachowań ryzykownych.

Czy wiedza na temat metod zapobiegania ciąży i dostęp do antykoncepcji prowadzą do wzrostu aktywności seksualnej młodzieży?

Przyczyną wzrostu aktywności seksualnej miałby być zanik lęku przed ciążą.

Ciekawych wyników na ten temat dostarczyły badania przeprowadzone w środowiskach, w których zapewniano młodzieży, oprócz programów edukacji seksualnej, dostęp do środków antykoncepcyjnych, np. prezerwatyw. Okazało się, że w żadnym z badanych przypadków dostęp do środków antykoncepcyjnych nie przyspieszył inicjacji seksualnej, wpłynął natomiast na częstsze stosowanie antykoncepcji.
Najczęściej nie można stwierdzić, w jaki sposób programy wpłynęły na liczbę ciąż. Jednak udało się to w Baltimore, USA, gdzie badaniem objęto młodzież szkół średnich. Okazało się, że w przypadku młodzieży objętej programem liczba ciąż spadła o 30% w ciągu 28 miesięcy, gdy w porównywalnych szkołach nie objętych programem wzrosła w tym samym czasie o 58%. Warto podkreślić, że młodzież, która korzystała przez trzy lata z programu obejmującego edukację, poradnictwo i dostęp do środków antykoncepcyjnych, rozpoczynała współżycie seksualne średnio o siedem miesięcy później niż ich rówieśnicy.

Można przypuszczać, że dobrze prowadzone programy edukacji seksualnej zwiększają asertywność młodzieży, wyposażają młodych ludzi w umiejętność oparcia się naciskom ze strony partnera lub presji otoczenia.

Czy nie byłoby lepiej, gdyby edukacja seksualna pozostała domeną rodziny?

Edukacja seksualna jest procesem kompleksowym. Dokonuje się praktycznie przez całe życie człowieka. Rodzina odgrywa w niej bardzo ważną rolę. Rodzice oddziałują na dziecko nie tylko poprzez bezpośrednie rozmowy, ale także poprzez własną postawę wobec seksu, żony lub męża. Tego wpływu nikt nie może podważyć. Często jednak rodzice z różnych przyczyn nie czują się na siłach, by w odpowiednim czasie i w odpowiedni sposób uświadomić własne dziecko. Woleliby więc, by to zadanie przejęła szkoła.

W niektórych krajach, np. w Szwecji, prowadzi się programy edukacji seksualnej skierowane do rodziców. Ich celem jest wspieranie rodziców i dostarczanie im wiedzy potrzebnej w kontaktach z dziećmi. Programy te mają jednak charakter pomocniczy i nie zastępują edukacji seksualnej prowadzonej przez szkoły i adresowanej do młodzieży.

Rodzice, którzy sprzeciwiają się edukacji seksualnej w szkole, powinni pamiętać, że dziecko, zgodnie z Konwencją Praw Dziecka, ma prawo do informacji.

Trybunał Praw Człowieka o edukacji seksualnej

W 1971 roku do Europejskiej Komisji Praw Człowieka wpłynęła skarga przeciwko Danii ze strony rodziców, którzy utrzymywali, że obowiązkowa edukacja w szkole godzi w ich uczucia religijne i tym samym stanowi pogwałcenie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Trybunał Praw Człowieka zapoznał się z zawartością programu i w 1976 r. wydał orzeczenie, w którym stwierdził, że program nie zawiera treści indoktrynujących, których celem byłoby promowanie określonych zachowań seksualnych. Tym samym nie narusza on praw rodziców do wychowywania dzieci, udzielania im rad oraz ukierunkowywania ich zgodnie z własnymi przekonaniami religijnymi lub filozoficznymi.

Trybunał orzekł, że państwo wywiązując się ze swoich funkcji w zakresie nauczania i edukacji musi dbać o to, by informacje lub wiedza zawarte w programie były przekazywane w sposób obiektywny, krytyczny i w ujęciu pluralistycznym. Państwu nie wolno prowadzić indoktrynacji, którą można by było uznać za naruszającą przekonania religijne lub filozoficzne rodziców. (Sprawa Kjeldsen i in. przeciwko Danii, 1976).

Orzeczenie Trybunału Praw Człowieka w praktyce oznacza, że wszystkie programy szkolne muszą mieć charakter pluralistyczny. Niedopuszczalne jest rozwiązanie zastosowane przez polskie Ministerstwo Edukacji Narodowej dotyczące edukacji seksualnej, zgodnie z którym nauczyciel ma prawo wyboru programu odpowiadającego jego opcji światopoglądowej. Nadrzędne jest bowiem prawo dziecka do edukacji wolnej od indoktrynacji oraz prawo rodziców do wychowywania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami.

  • Dobre programy edukacji seksualnej mogą ułatwić młodym ludziom rozwiązanie dręczących ich problemów. Mogą także zapobiec pewnej liczbie osobistych dramatów.
  • Jednak dostęp do informacji nie jest jedynym warunkiem korzystania przez młodzież z przysługujących jej praw do zdrowia reprodukcyjnego i seksualnego. Do innych niezbędnych warunków należą m.in. dostęp do poradnictwa oraz do środków antykoncepcyjnych.


Rekomendacje Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny:

  • należy wprowadzić do szkół przedmiot wiedza o życiu seksualnym człowieka
  • należy zadbać o to, by wszelkie programy edukacji seksualnej dopuszczone do realizacji w szkołach publicznych były zgodne z pluralistycznym modelem nauczania;
  • należy zadbać o to, by wiedza przekazywana młodzieży obejmowała obiektywne informacje na temat seksualności człowieka, antykoncepcji, AIDS, zapobiegania zarażeniom wirusem HIV i innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową;
  • należy przeszkolić większą liczbę specjalistów przygotowanych do prowadzenia zajęć z edukacji seksualnej,
  • należy rozważyć wprowadzenie rozwiązań ułatwiających młodym ludziom dostęp do poradnictwa i antykoncepcji.

 



1 Zdrowie reprodukcyjne jest stanem dobrego samopoczucia w aspekcie fizycznym, psychicznym i społecznym, a nie wyłącznie brakiem choroby lub niedomagań, we wszystkich sprawach związanych z układem rozrodczym oraz jego funkcjami i procesami. Zdrowie reprodukcyjne oznacza zatem, że ludzie mogą prowadzić satysfakcjonujące i bezpieczne życie seksualne oraz że mają zdolność do reprodukcji, jak również swobodę decydowania czy, kiedy i ile chcą mieć dzieci. (Platforma Działania, Pekin 1995, art. 94))

2 Prawa reprodukcyjne obejmują prawa człowieka, które opierają się na uznaniu fundamentalnego prawa wszystkich par i jednostek do: 1) swobodnego i odpowiedzialnego decydowania, ile i kiedy chcą mieć dzieci, jak również do informacji i środków umożliwiających osiągnięcie tego celu, 2) prawa do możliwie najlepszego zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego, 3) wolnego od dyskryminacji, przymusu i przemocy prawa do podejmowania decyzji w sprawach przemocy zgodnie z dokumentami praw człowieka. (Program Działania, Kair 1994, art. 8, 7.2, 7.3 ; Platforma Działania, Pekin 1995, art. 95))

3 Prawa seksualne obejmują prawa kobiet jako prawa człowieka do sprawowania kontroli nad swoją seksualnością, łącznie ze zdrowiem seksualnym i reprodukcyjnym, oraz do wolnych i odpowiedzialnych decyzji w tych sprawach, podejmowanych bez przymusu, dyskryminacji i przemocy. (Platforma Działania, Pekin 1995, art. 96)


 

 

Publikacja ta była możliwa dzięki wsparciu finansowemu
International Center for Research on Women (ICWR)
poprzez Office of Women in Development, Global Bureau,
United States Agency for International Development (USAID)
w ramach wspólnej umowy nr FAO-0100-A-00-5030-00.
Opinie wyrażone w publikacji nie muszą być zgodne z opiniami USAID i ICWR

 

 

 


Newsletter

Zamów bezpłatny biuletyn

wypełnij formularz!

 

Zgadzam się z Polityką Prywatności