Kobiety w dobie AIDS

Przygotowana przez nas publikacja koncentruje się na chorobie AIDS z perspektywy kobiecej - zarówno w zakresie profilaktyki, jak i problemów kobiet seropozytywnych. Celowo pomijamy inne informacje związane z problematyką HIV/AIDS. Materiałów takich jest wiele i są dość łatwo dostępne.
Mamy nadzieję, że dokument ten zwróci uwagę na specyficzną sytuację kobiet w obliczu AIDS i pobudzi do wielowątkowej dyskusji.

W broszurze:

Informacje statystyczne
Biologiczna podatność kobiet na zakażenie
Czynniki społeczno-ekonomiczne
Profilaktyka
Rzeczywistość kobiet żyjących z HIV
Zdrowie reprodukcyjne kobiet seropozytywnych
       antykoncepcja
       ciąża
       służba zdrowia
       testy
Prawa pacjentek
Mity i przesądy związane z HIV/AIDS:
       mity dotyczące przenoszenia wirusa HIV
       mity dotyczące relacji w związkach
       mity dotyczące osób zakażonych
Prewencja zakażeń HIV wśród kobiet - postulaty Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny

Informacje statystyczne

      W żadnym kraju nie udało się całkowicie powstrzymać rozprzestrzeniania się epidemii HIV, mimo że od 20 lat cały świat walczy z tą chorobą. Dane statystyczne UNAIDS i WHO wykazują, że liczba osób zakażonych na świecie rośnie każdego dnia o 16 tysięcy.
   W roku1999 liczba nowych zakażeń HIV wynosiła 5 mln dorosłych, w tym 2,3 mln kobiet (ok.46%) i 570 tysięcy dzieci poniżej 15 roku życia. Od początku epidemii z powodu AIDS zmarło 16,3 mln osób, w tym 6,2 mln kobiet i 3,6 mln dzieci.
   Około połowy nowych zakażeń dotyczy młodych ludzi w wieku pomiędzy 15. a 24. rokiem życia, wtedy bowiem rozpoczyna się życie seksualne. Rok 1998 przyniósł 3 mln nowych zakażeń w tej grupie wiekowej, czyli statystycznie co minutę zakażało się pięć kobiet i pięciu mężczyzn. Niepokojące jest to, że liczba zakażeń wśród kobiet wzrasta - niebawem przewyższy liczbę zakażeń wśród mężczyzn.
       Kobiety w statystyce
    U progu nowego tysiąclecia kobiety stanowią 44% z 33,6 mln dorosłych żyjących z HIV/AIDS. Osiem na dziesięć kobiet uległo zakażeniu w wyniku kontaktów seksualnych bez zabezpieczenia z zakażonym partnerem. Liczby te rosną. W krajach uprzemysłowionych, infekcje występowały głównie wśród mężczyzn. Obecnie zmienia się to w szybkim tempie. W Hiszpanii liczba kobiet zakażonych HIV podwoiła się w ciągu dziesięciu lat z około 7% do 19%.
   W wielu krajach Europy Zachodniej profilaktyka nastawiona jest głównie na młodzież i kobiety, ponieważ epidemia HIV dotyka właśnie te grupy. Kampanie dotyczące edukacji w zakresie AIDS okazują się jednak często nieskuteczne. Pozostawiają kobiety w przeświadczeniu, że zakażenie ich nie dotyczy lub proponują mało skuteczne sposoby profilaktyki, takie jak wierność partnerowi.
   Zakażenia HIV często odnotowuje się u kobiet w wieku od kilkunastu do 24 lat. U mężczyzn pojawiają się 5-10 lat później. Z tej różnicy wiekowej między mężczyznami a kobietami można wywnioskować, że kobiety są grupą szczególnie narażoną na zakażenie HIV. Przyczyny takiej sytuacji są następujące:

Biologiczna podatność kobiet na zakażenie

      Biologiczna podatność kobiet na zakażenie HIV w czasie stosunku seksualnego bez zabezpieczenia jest kilkakrotnie wyższa niż u mężczyzn (od dwóch do czterech razy). U kobiet w wieku 18-20 lat drogi narządy płciowe nie są fizycznie dojrzałe do podejmowania stosunków seksualnych. Często warunki, w jakich odbywa się inicjacja seksualna (zdenerwowanie, wstyd, strach), powodują, że nie ma naturalnego nawilżania pochwy. To wszystko sprzyja uszkodzeniom i otarciom dróg rodnych. Defloracja jeszcze bardziej ułatwia przenikanie wirusa. Zarówno w spermie, jak i w wydzielinie z pochwy osób zakażonych znajduje się wirus HIV. Jednak już dawno stwierdzono, że sperma zawiera znacznie więcej wirusa. Poza tym czas kontaktu z wydzieliną zakaźną jest znacznie dłuższy dla kobiety niż dla mężczyzny, który myjąc narządy płciowe po stosunku seksualnym, zmywa również tę wydzielinę. Kobieta zaś niewiele może zrobić z płynem, który znalazł się w jej narządach rodnych. Próba wypłukania spermy (np. przy pomocy irygatora lub silnym strumieniem wody) może spowodować, że przedostanie się ona jeszcze głębiej. Wtedy ryzyko zakażenia wzrasta. Wiele kobiet podejmuje kontakty seksualne w czasie miesiączki, uważając, że jest to sposób na uniknięcie ciąży. Takie zachowanie może mieć tragiczne konsekwencje.
Pierwsza to wysokie ryzyko zakażenia HIV, druga to niechciana ciąża. Jednoczesne zakażenie kobiety i zapłodnienie znacznie zwiększa prawdopodobieństwo zakażenia płodu, jak również poronienia. Kolejną niebezpieczną metodą antykoncepcyjną, jak również sposobem na zachowanie dziewictwa u młodych kobiet, są analne kontakty seksualne z partnerami. Odbyt nie jest przystosowany do odbywania stosunków; cały płyn zakaźny pozostający w odbycie jest wchłaniany jak przez gąbkę, dochodzi też do otarć i uszkodzeń z powodu braku naturalnego nawilżania.
   Wczesne pojawienie się objawów menopauzy u kobiet zakażonych HIV zdarza się często, co wiąże się także ze wzrostem ryzyka osteoporozy i chorób układu krążenia. W dodatku nie ma na razie jednoznacznych zaleceń co do stosowania hormonalnej terapii zastępczej u kobiet zakażonych.
   Nieleczone choroby przenoszone drogą płciową zwiększają dziesięciokrotnie ryzyko zakażenia. Jest to problem tym poważniejszy, że dotyczy kobiet żyjących w monogamii, często nie świadomych swej choroby, nie biorących jej w ogóle pod uwagę.
   Uszkodzenia pochwy w czasie gwałtu czy okaleczania narządów płciowych także zwiększają ryzyko zakażenia, poza tym mężczyźni stosujący przemoc nie używają prezerwatyw.

Czynniki społeczno - ekonomiczne

      Pozycja społeczna kobiety oraz jej pozycja w relacjach z mężczyzną to następne czynniki, które powodują tak wysoki procent zakażeń kobiet w całej populacji osób żyjących z HIV. Kobiety często nie mają wpływu na to, czy mężczyźni stosują prezerwatywy i jak je stosują. Z powodu braku równości w relacjach z mężczyznami, nie zawsze mogą lub chcą odmówić stosunku seksualnego swojemu partnerowi. W polskich szkołach edukacja seksualna albo nie jest wcale prowadzona, albo często nie odpowiada wymogom współczesnego świata. Do dziś pokutuje pogląd (utrwalany przez propagowane podręczniki do "wychowania w rodzinie"), że kobieta ma być pasywna, a wszelkie inicjatywy i decyzje podejmuje mężczyzna. Tylko jemu daje się prawo do zaspokajania własnych potrzeb, to on ma być stroną dominującą. On także ma decydować o podejmowanych środkach ostrożności. Utrwalenie tradycyjnego podziału ról w tej sferze życia utrudnia kobiecie negocjowanie bezpiecznych technik seksualnych. Kobiety mają często do wyboru tylko dwie możliwości: albo zaspokajać potrzeby seksualne mężczyzny tak, jak tego oczekuje, albo przyjąć do wiadomości, że będzie miał kontakty z innymi kobietami. Bardzo niewiele kobiet, zwłaszcza mających dzieci, decyduje się na zerwanie związku, nie godząc się na taki stan rzeczy. Dla większości wiąże się to z ekonomicznym uzależnieniem od mężczyzny . Samotne matki bowiem nie znajdą szybko dobrze płatnego zatrudnienia. Pracodawcy niechętnie je zatrudniają, ponieważ częściej korzystają ze zwolnień niż kobiety bezdzietne. Czas, jaki mogą poświęcić na pracę, również jest ograniczony np. z powodu godzin, w jakich czynne są żłobki, przedszkola czy świetlice szkolne.
   Relacje w związkach. Bardzo często, jeśli dojdzie do zdrady, partnerzy nie przyznają się do tego. Większość mężczyzn mających poza związkiem przypadkowe kontakty seksualne bez zabezpieczenia, nie stosuje bezpiecznych technik seksualnych ani prezerwatyw w stosunkach ze stałą partnerką, jeśli wcześniej nie praktykowali takich zachowań. Obawiają się, że partnerka zacznie ich podejrzewać o zdradę. Kobieta, nawet jeśli domyśla się zdrady męża, nie zaproponuje prezerwatywy. Ryzykuje bowiem utratę wsparcia męża; poza tym wielu mężczyzn zareagowałoby na taką propozycję złością, agresją, odrzuceniem lub przemocą.
   Badania i statystyki dowodzą, że to głównie mężczyźni podejmują pozamałżeńskie kontakty seksualne, gdy przebywają poza domem. Są pewne grupy zawodowe szczególnie narażone na zakażenie z powodu częstych i długich delegacji. Nie bez powodu od wieków istnieje prostytucja. Nie bez powodu miejsca, gdzie można skorzystać z usług seksualnych, to trasy tirów, granice. Skoro rynek na tego rodzaju usługi rozszerza się w szybkim tempie, to znaczy, że popyt jest coraz większy, a więc można się spodziewać coraz szybszego rozwoju epidemii AIDS.

RZECZYWISTOŚĆ KOBIET ŻYJĄCYCH Z HIV

      Na początku epidemii uważano, że HIV dotyczy grup homoseksualnych i narkomanów, czyli tzw. grup ryzyka. W większości krajów rozwiniętych już pod koniec lat osiemdziesiątych zaobserwowano wiele zakażeń wśród dzieci urodzonych przez kobiety seropozytywne. Wtedy uznano, że HIV zaczyna dotyczyć coraz większej grupy osób heteroseksualnych, szczególnie kobiet. Okazało się, że nie grupy ryzyka, tylko ryzykowne zachowania sprzyjają rozprzestrzenianiu się epidemii.
      Polska
   W Polsce uważa się nadal, że zagrożenie tą chorobą dotyczy jedynie grup ryzyka. Nie korzystamy z doświadczeń krajów, które epidemia dotknęła znacznie wcześniej niż Polskę. Dane statystyczne PZH na koniec roku 1998 zanotowały 1212 zakażeń u kobiet na 5591 ogólnej liczby zakażeń u obywateli polskich. A zatem oficjalne dane pokazują, że kobiety w Polsce stanowią około 22% wszystkich zakażonych. Dane szacunkowe mogą być szokujące dla wszystkich, jeśli 1212 pomnożymy choćby przez 3 (wskaźnik przyjęty dla krajów rozwiniętych w celu oszacowania rzeczywistej liczby zakażeń), to daje nam 3636 zakażonych kobiet. Szacuje się, iż w Polsce mieszka około 12 tysięcy nosicieli wirusa HIV. Niestety, większość osób zakażonych nie wie o swojej chorobie. Przyczyniają się do tego m.in.: brak informacji o tym, że ryzyko zakażenia dotyczy również par heteroseksualnych, trudny dostęp do anonimowych i bezpłatnych testów, brak objawów klinicznych we wstępnym okresie zakażenia.
   Kobieta z HIV staje przed wieloma problemami, dotyczącymi zarówno jej zdrowia, jak i relacji z otoczeniem społecznym.

ZDROWIE REPRODUKCYJNE KOBIET SEROPOZYTYWNYCH

   Problemy ginekologiczne u kobiet seropozytywnych są częstsze niż u kobiet zdrowych. Dotyczy to zakażeń, zapaleń, nowotworów narządów dróg rodnych. Ich leczenie trwa dłużej, często wymaga specjalnej terapii. Zalecane są więc systematyczne kontrolne badania ginekologiczne z wykonywanym co pół roku badaniem cytologicznym.

Antykoncepcja

   Kobieta seropozytywna, tak jak i zdrowa, powinna mieć prawo do wyboru metody planowania rodziny i dostęp do niej. Należy jednak zaznaczyć, że zapobieganie ciąży nie jest jednoznaczne z zapobieganiem zakażeniu HIV.
Jedynym środkiem zapobiegającym i ciąży, i zakażeniu partnera jest prezerwatywa. Często jednak powoduje ona reakcje uczuleniowe na latex lub środek plemnikobójczy. Pigułki z kolei nie mogą być stosowane przez wszystkie kobiety i nie zapobiegają zakażeniu partnera. Środki chemiczne (kremy i globulki) u wielu kobiet seropozytywnych wywołują uczulenia i podrażnienia. W ich następstwie mogą wystąpić zmiany chorobowe narządów rodnych. Wkładki domaciczne nie są polecane dla kobiet zakażonych ze względu na zwiększoną podatność na infekcje. Kobieca prezerwatywa, właściwie niedostępna w Polsce, jest metodą antykoncepcyjną zapewniającą kobiecie większą kontrolę i bezpieczeństwo. Daje ona zabezpieczenie obojgu partnerom, bowiem chroni zarówno wejście do pochwy, jak i nasadę członka - czyli obszary ciała najbardziej narażone na obtarcia ułatwiające zakażenie wirusem HIV.
   Nie ma żadnych środków antykoncepcyjnych w stu procentach zapobiegających ciąży, a większość z nich nie powinna być stosowana przez kobiety seropozytywne. Należy pamiętać, że używanie jakiegokolwiek innego środka antykoncepcyjnego nie zwalnia od stosowania prezerwatywy.
   Kobiety seropozytywne podejmujące decyzje o urodzeniu dziecka napotykają poważne problemy bez względu na to, czy ciąża była planowana, czy nie. Przy podejmowaniu decyzji o kontynuowaniu lub zakończeniu ciąży¹⁾ istotną rolę odgrywać powinno poradnictwo potestowe. Kobieta powinna znać ryzyko przekazania zakażenia płodowi, a także metody prowadzenia ciąży i wynikające z nich możliwości zmniejszenia prawdopodobieństwa zakażenia dziecka.
   Ogólnie dostępne informacje na temat zakażenia wirusem HIV mówią o możliwości zakażenia dziecka przez matkę. Każda kobieta decydująca się na dziecko powinna wziąć pod uwagę to ryzyko Ale nikt nie powinien ograniczać jej swobody wyboru.. Zakażenie HIV nie może odbierać prawa do macierzyństwa.

Ciąża

   W celu zmniejszenia perinatalnej transmisji HIV (matka - dziecko) od kilku lat prowadzony jest protokół ACTG 076. Polega on na podawaniu leków antyretrowirusowych (czyli leków anty-HIV) kobiecie od 14 tygodnia ciąży, AZT w kroplówce podczas porodu i przez 6 tygodni noworodkowi w syropie. Dzięki temu znacznie zmniejsza się ryzyko perinatalnej transmisji HIV. Procedura ta wymaga dużej wiedzy całego zespołu lekarzy zajmujących się położnictwem i ginekologią, jest ona jednak nie znana większości ginekologów w Polsce. Przez to również środowisko kobiet seropozytywnych jest niedoinformowane w tej kwestii.
   Ryzyko, że zakażona kobieta urodzi zakażone dziecko wynosi około 30%. Terapia antyretrowirusowa daje 90% szans na urodzenie zdrowego dziecka. Im bardziej zaawansowane stadium choroby, tym większe ryzyko urodzenia chorego dziecka (zakażenie może nastąpić w czasie ciąży i w czasie porodu) i mniejsza skuteczność AZT. Należy także pamiętać, że płód i dziecko mogą się zakazić pomimo stosowania zasad protokołu ACTG.
Rozpoczęcie terapii antyretrowirusowej w odpowiednim okresie ciąży decyduje w dużej mierze o zdrowiu dziecka, dlatego tak ważne jest popularyzowanie testowania ciężarnych kobiet w kierunku zakażenia HIV.
Zakażenie HIV a ciąża: Zakażenie HIV może wpłynąć na powikłania położnicze, m.in. niską masę urodzeniową dziecka; ryzyko poronienia samoistnego uzależnione jest od stopnia zaawansowania choroby.
Wpływ ciąży na zakażenie HIV: Ciąża nie zaostrza zakażenia HIV u kobiet zakażonych w okresie bezobjawowym. Przejściowo obniżona po porodzie odporność zazwyczaj wraca do poziomu sprzed ciąży.

   U W A G A : Zakażenie nie wpływa na płodność kobiety seropozytywnej. Dziecko urodzone przez matkę seropozytywną przez pierwsze 18 miesięcy, bez względu na to, czy uległo zakażeniu, czy nie, będzie miało dodatnie testy na przeciwciała HIV. Są to przeciwciała odmatczyne, dlatego na tej podstawie nie można twierdzić, że dziecko jest zakażone HIV. Tak jest przy każdym rodzaju zakażenia wirusowego u matki: wszystkie przeciwciała przekazywane są dziecku. Tylko badanie na materiał wirusowy może wcześnie wykluczyć lub stwierdzić zakażenie HIV (hodowle wirusa z krwi dziecka). Takie informacje również nie są ogólnie dostępne.
   U kobiet seropozytywnych opieka ginekologiczna powinna być przedłużona do okresu poporodowego ze względu na większe ryzyko zakażeń. Karmienie piersią jest przeciwwskazane, gdyż wirus obecny jest w mleku matki i może spowodować zakażenie niemowlęcia (tzw. zakażenie wertykalne).
   Dla zmniejszenia liczby nowych zakażeń u dzieci i umożliwienia kobiecie seropozytywnej urodzenia zdrowego dziecka, powinny być spełnione następujące warunki: dostępna terapia antyretrowirusowa, zmiana standardów opieki w czasie ciąży i porodu, unikanie karmienia piersią, jak również oferowanie wszystkim ciężarnym testowania w kierunku HIV (za ich zgodą i przy odpowiednim poradnictwie potestowym). Na wzrost ryzyka perinatalnej transmisji HIV mogą także wpływać: palenie papierosów przez ciężarne nosicielki wirusa, używanie przez nie narkotyków drogą wstrzyknięć, kontakty seksualne w czasie ciąży bez zabezpieczenia.

Służba zdrowia

   Jakość i dostępność opieki medycznej wpływa na jakość życia osób zakażonych HIV i na opóźnienie skutków choroby. W Polsce usługi służby zdrowia są coraz mniej dostępne, przez co ulega także pogorszeniu jakość opieki medycznej nad osobami zakażonymi.
   Osoby seropozytywne nie muszą, co prawda, uzyskiwać skierowania od lekarza pierwszego kontaktu, aby leczyć się u specjalisty. Jednak aby leczyć się poza terenem swojego województwa, muszą uzyskać zgodę swojej kasy chorych, podając przy tym pełne dane osobowe oraz jednostkę chorobową, co nie tylko łamie ich prawo do intymności, ale również utrwala ich naznaczenie w środowisku społecznym.

Testy

   Zakażenie HIV nie charakteryzuje się specyficznymi objawami. Jedynym sposobem stwierdzenia jego obecności jest test krwi stwierdzający występowanie przeciwciał HIV, wykonany po okresie tzw. okienka serologicznego, a więc po trzech miesiącach od czasu niebezpiecznego zdarzenia (stosunek bez zabezpieczenia, kontakt z krwią).²⁾ Odpowiednio wcześnie wykryte zakażenie pozwala na szybką reakcję farmakologiczną, opóźniającą rozwój choroby i zmniejszającą ryzyko zakażenia dziecka w czasie ciąży, a także na bezpieczne i odpowiedzialne kontakty z partnerem seksualnym. Dlatego tak istotna jest dostępność i anonimowość testów na obecność przeciwciał HIV. Obecnie, w związku z reformą służby zdrowia, utrudnione zostało wykonywanie anonimowych, bezpłatnych testów. Osoby chcące wykonać test bezpłatnie, muszą podać swoje pełne dane. Grozi to łatwą identyfikacją osób zakażonych i łamaniem ich prawa do prywatności - co naraża je na dyskryminację. Nakłady finansowe przeznaczone na profilaktykę HIV/AIDS mają także duże znaczenie w zapobieganiu chorobom przenoszonym drogą płciową (również przy wirusowym zapaleniu wątroby typu B) oraz w całokształcie zagadnień związanych z promocją zdrowia i zdrowym stylem życia. Ich niedobór doprowadzić może do szybszego rozwoju zakażeń HIV w naszym regionie, a także do pogorszenia sytuacji zdrowotnej osób zakażonych.
   UWAGA: W polskich aptekach dostępny jest bez recepty test na obecność przeciwciał HIV (HEMA STRIP HIV 1/2) do wykonywania w domu. Kosztuje około 80 zł, czas oczekiwania na wynik - 15 minut. Wykrywalność przy jego użyciu wynosi około 99,6 %, należy jednak pamiętać, że wynik pozytywny powinien zostać potwierdzony testem laboratoryjnym, któremu powinno towarzyszyć poradnictwo potestowe.

PRAWA CZŁOWIEKA W ODNIESIENIU DO KOBIET ŻYJĄCYCH Z HIV

   Fakt zakażenia HIV nie może wpływać na ograniczanie praw osób zakażonych. Co więcej, przestrzeganie praw kobiet jest istotnym elementem profilaktyki HIV/AIDS.
   Programy profilaktyczne nastawiane na zapobieganie zakażeniom HIV wśród kobiet będą jednak efektywne tylko wtedy, gdy będą także obejmowały promocję praw kobiet jako praw człowieka (the human rights of women). Prawa człowieka stanowią w tym wypadku podstawę do skutecznej ochrony przed zakażeniem HIV. Dotyczyć to będzie zarówno szeroko rozumianej dyskryminacji kobiet, jak i dyskryminacji osób seropozytywnych.
   Epidemia HIV przyczyniła się do tego, że w wielu krajach środowiska kobiet są bardziej zintegrowane, coraz skuteczniej wpływają na politykę wobec kobiet i przestrzeganie ich praw. Tam, gdzie prawa kobiet nie są respektowane, ryzyko zakażenia HIV jest o wiele większe.
   Kobieta zakażona ma prawo:

• do życia
• do wolności
• do równości wobec prawa
• do swobodnego wyboru miejsca zamieszkania
• do zabezpieczenia socjalnego
• do prywatności
• do nauki i pracy
• do wstępowania w związki małżeńskie
• do sprawowania opieki rodzicielskiej nad swoimi dziećmi
• do podejmowania decyzji dotyczących swojego macierzyństwa
• do korzystania z usług służby zdrowia, w tym również z zakresu planowania rodziny

   Zgodnie z zasadami etyki lekarskiej, lekarz nie może odmówić pomocy osobie zakażonej HIV lub chorej na AIDS. Osoby udzielające świadczeń medycznych mają obowiązek przestrzegania tajemnicy zawodowej, traktowania pacjentów w sposób ludzki i zindywidualizowany (prawo do godności), poszanowania prywatności drugiej osoby (prawo do prywatności), a także przekazywania informacji dotyczących diagnozy i metod leczenia (prawo do informacji). Kobieta seropozytywna w ciąży ma prawo: do informacji o możliwościach zmniejszenia ryzyka zakażenia dziecka w czasie ciąży i po porodzie; do informacji o terapii antyretrowirusowej i możliwości zakażenia dziecka podczas karmienia piersią, a także prawo do swobodnej decyzji dotyczącej kontynuacji bądź zakończenia ciąży.

MITY I PRZESĄDY ZWIĄZANE Z HIV/AIDS

   Mity dotyczące HIV/AIDS stanowią największą bodaj barierę w profilaktyce i leczeniu. To one odpowiadają za wrogie zachowania wobec osób zakażonych i ich rodzin, za ich dyskryminację i odrzucenie; wreszcie to one, wyrosłe na ignorancji i braku wiedzy, doprowadzają do lęku przed przyznaniem się do bycia nosicielem - nie tylko przed innymi, ale czasem też przed samym sobą.

Mity dotyczące przenoszenia wirusa HIV.

    Trzeba zaznaczyć, że wiedza pracowników służby zdrowia na ten temat jest także niewystarczająca. Wciąż panuje przekonanie, że choroba ta rozprzestrzenia się poprzez ślinę, zarazem w środowiskach medycznych (lekarze, pielęgniarki) brakuje podstawowych nawyków BHP oraz wiedzy na temat postępowania poekspozycyjnego. Nadal dominuje stereotyp, że na zakażenie narażony jest tylko margines społeczny, narkomani i homoseksualiści. Wciąż nie przyjmuje się do wiadomości, że na zakażenie HIV w dużym stopniu narażone są również kobiety żyjące w stałych związkach.

Mity dotyczące relacji w związkach.

    Wartości bardzo istotne w związku, takie jak wierność i zaufanie, nie zapobiegną zakażeniu, jeśli będą cechowały tylko jednego z partnerów. Iluzja bezpiecznej monogamii może więc narażać kobiety żyjące w związkach heteroseksualnych z przeświadczeniem, że partner nie zawiedzie ich zaufania. Społeczne tabu, które nie ułatwia kobietom inicjowania rozmów o bezpiecznym seksie, oraz mit, że pary monogamiczne mogą by wolne od lęku przed zakażeniem, powodują, iż zwiększa się ryzyko zakażenia HIV wskutek niestosowania prezerwatyw po "niebezpiecznych" stosunkach seksualnych. Prezerwatywa staje się tu, paradoksalnie, już nie zabezpieczeniem przed ciążą i zakażeniem, lecz wskaźnikiem niewierności w związku.

Mity dotyczące osób zakażonych.

   AIDS nie jest karą za grzechy, lecz konsekwencją braku edukacji. Uniknięcie zakażenia zależy od jakości związku, od tego, jak zostaliśmy przygotowani do życia w rodzinie. Rzeczywistość nie jest jednak idealna, nie każdy związek opiera się na wierności i szczerości. Większość kobiet ulega zakażeniu wirusem HIV za pośrednictwem swoich stałych partnerów seksualnych, którzy podejmowali przypadkowe kontakty seksualne bez zabezpieczenia, nie informując ich o tym. Dlatego tak ważne jest informowanie kobiet o zagrożeniu, jakie niesie epidemia AIDS, bo właśnie tej grupy dotyczą specyficzne zachowania ryzykowne, jakimi stały się kontakty seksualne w stałych związkach. Wysoki poziom lęku i strachu przed AIDS oraz brak rzetelnych, jasnych informacji powoduje, że każde dziecko, którego matka jest seropozytywna, traktowane jest jak dziecko z AIDS. To właśnie lęk, strach i mity wokół AIDS są przyczyną nieakceptacji i odrzucenia tej grupy chorych. Powszechny jest pogląd, że kobieta zakażona HIV musiała albo zdradzać męża, albo jest prostytutką lub narkomanką. Takie postawy bardzo źle wpływają na kobiety żyjące z HIV/AIDS, i tak już obciążone psychicznie samą świadomością zakażenia i choroby. Wiele kobiet seropozytywnych rezygnuje z macierzyństwa nie tylko z powodu ryzyka zakażenia dziecka, ale także z lęku przed jego dyskryminacją. W takich okolicznościach decyzja o urodzeniu dziecka wymaga od kobiety dużej siły psychicznej. Decydując się na stały związek, kobiety seropozytywne zadają sobie pytanie, czy podołają roli partnerki, matki ? Czy mają prawo wiązać się ze zdrowym mężczyzną? Większość społeczeństwa uważa, że kobieta zakażona nie powinna zakładać rodziny. Jednak decyzja o tym należy tylko do niej i do jej partnera. Życie z AIDS jest trudne, przez wielu traktowane jak wyrok w zawieszeniu, ale nie znaczy to, że nie można czuć się szczęśliwym i realizować swoich pragnień. Niezależnie od części świata, przekonań czy religii, ludzie, mający stosunki seksualne z wieloma partnerami, znajdują się w grupie wysokiego ryzyka. Ignorancja dotycząca metod antykoncepcji oraz wychowanie w społeczeństwie kultywującym stereotypy ról społecznych, a także nierespektowanie prawa kobiet i mężczyzn do decydowania w sferze prokreacji, w znacznym stopniu utrudnia działania profilaktyczne dotyczące HIV/AIDS, skierowane do kobiet. W programach profilaktycznych należy więc zwrócić szczególną uwagę na kobiety żyjące w stałych związkach, aby uświadomić im, że zdarzają się sytuacje, w których partner uprawia tzw. seks okazjonalny (stosunki seksualne bez zabezpieczenia z przypadkowymi partnerkami). Pozostawanie w stałych związkach stało się bowiem jednym z czynników wysokiego ryzyka zakażenia HIV.

Piśmiennictwo:

Kobiety i AIDS - Fakty i liczby. UNDP
Kobieca prezerwatywa i AIDS - Fakty i statystyka. Kwiecień 1997 UNAIDS
Tomasz Niemiec: Zakażenie HIV u kobiet. 1997. MZiOS .UNDP.
HIV network nr 30/98, 34/99
Zbigniew Izdebski: Zachowania prozdrowotne i seksualne w aspekcie HIV/AIDS w Polsce. 1997. MZiOS, UNDP
Women and AIDS, Agenda for action, WHO, UNDP

Prewencja zakażeń HIV wśród kobiet - postulaty

   Prewencja zakażeń HIV wśród kobiet - postulaty Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny:

• należy zapewnić dostęp do edukacji seksualnej, w tym także szkolnej, skierowanej do dziewcząt i chłopców, promującej partnerskie relacje, odpowiedzialność obu partnerów za zachowania seksualne i zawierającej informacje o profilaktyce HIV/AIDS;
• należy propagować prezerwatywy jako jedyny szeroko dostępny środek zmniejszający możliwość zakażenia HIV;
• należy umożliwić dostęp do bezpłatnych i anonimowych testów oraz poradnictwa przed wykonaniem testu i po nim;
• należy propagować wśród kobiet w ciąży informacje o potrzebie przeprowadzania testów w kierunku HIV;
• należy upowszechniać informacje o karmieniu piersią jako drodze przekazywania wirusa HIV i o możliwości podawania pokarmu z butelki (sztuczny lub z laktarium);
• należy zapewnić dostęp do informacji z zakresu planowania rodziny;
• należy budować skuteczne mechanizmy zwalczania społecznej dyskryminacji kobiet seropozytywnych poprzez m.in.:
• lepszy dostęp do usług służby zdrowia, z przyjaznymi dla kobiet placówkami medycznymi;
• dostęp do pracy z wynagrodzeniem adekwatnym do kwalifikacji;
• pełny dostęp do usług socjalnych;

¹⁾ Kobiety seropozytywne lub chore na AIDS mają ustawowo zagwarantowane prawo do legalnego przerwania ciąży :
       (1) jeśli ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety (stwierdzone przez lekarza innego niż dokonującego przerwania ciąży),
       (2) jeśli badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu (stwierdzone przez lekarza innego niż dokonujący przerwania ciąży).
²⁾ Obecnie dostępny jest także test najnowszej generacji HIV/DUO, który można wykonać już po 2 tygodniach od czasu niebezpiecznego zdarzenia.

zamknij okno