Większość środków i metod antykoncepcyjnych nie chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową, w tym także przed najgroźniejszą, jaką jest AIDS. Tymczasem kontakty seksualne mogą nieść ryzyko zakażenia i jest sprawą niezmiernie istotną, by ludzie zdawali sobie z tego sprawę. Dlatego właśnie poradnictwo i usługi planowania rodziny powinny odgrywać i odgrywają na świecie ważną rolę w zapobieganiu zakażeniom wirusem HIV oraz innym chorobom przenoszonym drogą płciową.

   Uświadamiają ryzyko i upowszechniają wiedzę na temat bezpiecznych zachowań seksualnych. W krajach, w których oświata seksualna oraz poradnictwo i usługi planowania rodziny działają najskuteczniej, promuje się dodatkowe stosowanie prezerwatywy także przy korzystaniu z innej, bardzo skutecznej metody antykoncepcyjnej, np. metody hormonalnej. Takie zabezpieczenie zapewnia pełną ochronę przed ciążą i znacznie zmniejsza ryzyko zakażenia wirusem HIV/AIDS.

   Obecnie główną odpowiedzialność za antykoncepcję ponoszą kobiety. Mężczyźni nie mają dużych możliwości wyboru metody zapobiegania ciąży - mogą korzystać z prezerwatywy lub, jeśli nie chcą mieć już więcej dzieci, poddać się sterylizacji  oczywiście tam, gdzie jest legalna. Nadzieję na rozszerzenie tej oferty dają dość już zaawansowane badania nad antykoncepcją hormonalną dla mężczyzn. Są one zgodne z międzynarodową tendencją zmierzającą do zwiększenia odpowiedzialności mężczyzn za skutki ich zachowań seksualnych oraz płodność.

   Idealną metodą antykoncepcyjną byłaby taka, która spełniałaby następujące warunki: była niezawodna, bezpieczna, tania, łatwa w stosowaniu i w każdej chwili pozwalająca przywrócić płodność. Ideałem byłoby także, by osoba korzystająca z danej metody miała nad nią pełną kontrolę. Jest to szczególnie ważne dla kobiet, które doświadczają przemocy seksualnej, oraz tych, których partnerzy nie chcą przejąć odpowiedzialności za własną płodność. Ma to też olbrzymie znaczenie w biednych, przeludnionych krajach, w których prawa kobiet do decydowania o swojej płodności bywają naruszane ze względów demograficznych.

   Obecnie nie ma jeszcze metody, która miałaby, wszystkie te cechy. Tym samym nie ma sposobu zapobiegania ciąży, który odpowiadałby wszystkim kobietom. Wybór pozostaje kwestią indywidualną. Bardzo ważne dla kobiet i ich zdrowia jest więc, by istniał realny dostęp do jak najszerszej gamy środków antykoncepcyjnych.

   Przy doborze metody należy brać pod uwagę szereg czynników, takich jak: wiek, stan zdrowia, częstość współżycia, nawyki (np. palenie), nastawienie psychiczne oraz jak długo zamierza się zapobiegać ciąży lub kiedy się ciążę planuje. Istotne bywa też uwzględnienie uwarunkowań genetycznych, np. skłonności do chorób układu krążenia.

   O możliwości korzystania z antykoncepcji decyduje dostęp do metod i środków antykoncepcyjnych, koszt ich stosowania, dostęp do informacji, poradnictwa i usług w tym zakresie oraz status prawny poszczególnych metod.

   W Polsce nie ma państwowej polityki na rzecz oświaty seksualnej i świadomego rodzicielstwa. Także aktywność lekarzy w tym zakresie jest niewystarczająca. Wyniki przeprowadzonej przez Federację ankiety, na którą odpowiedziało ponad 1220 kobiet, wykazały, że aż 45% (554) spośród nich lekarz nigdy nie proponował antykoncepcji. Tylko 32,8% ankietowanych kobiet uznało, że uzyskane od lekarza informacje na ten temat były wystarczające. Ankietowana grupa kobiet nie była grupą reprezentatywną  tylko 10% było mieszankami wsi, aż 95% miało średnie lub wyższe wykształcenie. Rodzi to poważne obawy, że w rzeczywistości sytuacja przedstawia się jeszcze gorzej.

   W Polsce nie zbiera się również oficjalnie danych dotyczących stosowania antykoncepcji, korzystania z usług planowania rodziny oraz rzeczywistego dostępu do antykoncepcji. Pewnej, orientacyjnej wiedzy na ten temat dostarczają sondaże opinii publicznej. Wyniki uzyskane w 1995 r.¹ wykazały, że tylko 11,8% ankietowanych osób (powyżej 15 roku życia) stosowało antykoncepcję w sposób stały, a 45% nigdy jej nie stosowało. Nawet przy założeniu, że część osób należących do ostatniej grupy nie prowadziła życia seksualnego, taki wskaźnik jest bardzo wysoki i świadczy o niskim poziomie oświaty seksualnej w Polsce. Podobny wynik  aż 45% osób nie korzystających z antykoncepcji - uzyskano we wcześniejszym sondażu przeprowadzonym w 1991 r.² na reprezentatywnej grupie osób dorosłych. Innym problemem jest skuteczność stosowanych metod. Wyniki badań sondażowych przeprowadzonych w 1991 r.³ wśród osób, które podjęły regularne współżycie seksualne, wskazują, że najczęściej stosowane są metody odznaczające się najmniejszą skutecznością (tabelka). W 1996 r. GUS zadał pytanie dotyczące stosowanych metod regulacji urodzeń, ale skierował je wyłącznie do kobiet, i to tylko zamężnych i rozwiedzionych (Stan Zdrowia Ludności Polski, 1996).

   W Polsce głównym źródłem wiedzy na temat dostępności antykoncepcji są sondaże opinii publicznej. Wynika z nich, że ocena dostępu do środków antykoncepcyjnych (także pod względem finansowym) jest kwestią subiektywną i w znacznym stopniu zależy od wykształcenia respondentów, dochodu w rodzinie, miejsca zamieszkania, poglądów politycznych oraz uczestnictwa w praktykach religijnych. Nie wszystkie metody antykoncepcyjne stosowane na świecie są w Polsce dostępne.

   Nielegalnym sposobem zapobiegania ciąży jest sterylizacja, która w wielu krajach stanowi najpopularniejszą metodę antykoncepcyjną, stosowaną zarówno przez kobiety, jak i mężczyzn. Sterylizacja jest metodą trwałą, praktycznie nieodwracalną, bywa więc stosowana przez ludzi, którzy nie chcą mieć już więcej dzieci. Jest to jedna z niewielu metod dostępnych dla mężczyzn i pozwalających im przejąć odpowiedzialność za swoją płodność.

   Innym lekiem dostępnym w Polsce choć nie zarejestrowanym jako środek antykoncepcyjny, są zastrzyki hormonalne o 12-tygodniowym działaniu antykoncepcyjnym.

   Mechanicznym środkiem wciąż w Polsce niedostępnym jest damska prezerwatywa. Wykonana jest zcienkiego tworzywa i dwóch elastycznych pierścieni, zapewniających właściwe ułożenie. Podobnie jak zwykła prezerwatywa, i ta zmniejsza ryzyko zakażenia wirusem HIV i innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową.

   Zbyt mało upowszechniona jest w Polsce antykoncepcja postkoitalna (antykoncepcja w sytuacjach nagłych), którą stosuje się po stosunku bez zabezpieczenia, lub gdy pęknie prezerwatywa. W takim wypadku najczęściej korzysta się z metody polegającej na przyjęciu odpowiedniej dawki hormonów w czasie od 1 do 72 godzin po współżyciu. W Polsce są dopuszczane do sprzedaży środki przeznaczone spacjalnie do tego celu. Ponadto można stosować zwielokrotnione, odpowiednio wyliczone przez lekarza dawki hormonów zawarte w dostępnych na receptę tabletkach antykoncepcyjnych.

   Innym sposobem zapobiegania ciąży już po stosunku jest założenie spirali wewnątrzmacicznej w czasie do 5-ciu dni po współżyciu.

   Ważnym zadaniem społecznym jest zapobieganie ciąży wśród nastoletnich dziewcząt. Za podjęciem aktywnych działań w tym kierunku przemawiają względy społeczne i medyczne. Młodzi ludzie nie są jeszcze przygotowani do odgrywania roli rodziców. Chociaż nieplanowana ciąża jest problemem dla obojga partnerów, to jednak jej konsekwencje, tak zdrowotne, jak i społeczne, ponoszą przede wszystkim dziewczęta. Wiele z nich jest jeszcze dziećmi i nie mogą lub nie potrafią wziąć na siebie odpowiedzialności za własne dziecko. Często ciąża i macierzyństwo utrudniają lub wręcz uniemożliwiają młodym kobietom dalszą naukę, a tym samym zdobycie kwalifikacji, które ułatwiłyby im osiągnięcie niezależności materialnej.

   W wielu wypadkach ciąża wymusza zawarcie małżeństwa, a więc podjęcie decyzji życiowej, której warunkiem powinna być przecież nie tylko zgoda kobiety i mężczyzny, ale przekonanie obojga, że właśnie tego pragną.

   Ciąża u nastoletniej dziewczyny obciążona jest wyższym ryzykiem niż u kobiety starszej. Fakt, że większość nastoletnich dziewcząt może zajść w ciążę, nie oznacza, że ich ciała są dostatecznie rozwinięte, by ciąża i poród przebiegały prawidłowo.

   Chociaż wiek osiągnięcia pełnej dojrzałości jest sprawą indywidualną, to przeciętnie rozwój układu kostnego trwa do czasu osiągnięcia przez dziewczynę 18 lat, a pełny rozwój dróg rodnych zostaje osiągnięty około 20-21 roku życia. Jest to przyczyną częstszego występowania wśród nastoletnich dziewcząt komplikacji podczas porodu (np. zbyt wąska miednica powoduje konieczność przeprowadzenia cesarskiego cięcia).

   Ciąża w znaczący sposób zwiększa zapotrzebowanie rozwijającego się jeszcze organizmu dziewczyny na składniki odżywcze. Niedobory żywieniowe odbijają się niekorzystnie na rozwoju zarówno jej organizmu, jak i organizmu płodu, i są przyczyną częstszego u nastolatek opóźnienia rozwoju wewnątrzmacicznego płodu (33% w wypadku dziewcząt rodzących przed ukończeniem 16 roku życia, 20,3% u dziewcząt rodzących między 17 a 18 rokiem życia, i 12,6% u dziewcząt po ukończeniu 18 roku życia)⁴. Najczęściej występujące problemy związane z ciążą u nastoletnich kobiet to: zatrucie ciążowe, przodujące łożysko, położenie miednicowe płodu, zakażenie dróg moczowych.

   Doświadczenia wielu krajów potwierdzają, że nastoletnie dziewczęta rzadziej korzystają z dobrej opieki medycznej podczas ciąży niż kobiety starsze. Jest to szczególnie niekorzystne zjawisko w sytuacji, gdy właśnie te ciąże odznaczają się wyższym ryzykiem.

⁴ Romuald Dębski, Ciąża i poród u młodocianych, Wychowanie seksualne i Planowanie Rodziny w Polsce, TRR,1997

   Sondaże opinii publicznej wykazują, że jedną z barier powstrzymujących kobiety przed stosowaniem antykoncepcji hormonalnej jest częste przekonanie o jej szkodliwości. Tymczasem doustne środki antykoncepcyjne mogą być stosowane przez wszystkie zdrowe kobiety w wieku do 35 lat. Kobiety starsze mogą z nich korzystać pod warunkiem, że nie palą tytoniu. Do niedawna zakładano, że kobiety po 40. roku życia nie powinny korzystać z pigułki. Jednak analiza danych wykazała, że w ich wypadku ryzyko zdrowotne związane z utrzymaniem ciąży lub jej usunięciem jest wyższe niż to związane z przyjmowaniem hormonalnych środków antykoncepcyjnych.

   Korzyści wynikające ze stosowania dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej (estrogenów i progesta-genów) znacznie przewyższają ryzyko ewentualnych skutków ubocznych.

   Badania potwierdzają, że stosowanie antykoncepcji hormonalnej zmniejsza zachorowalność na raka jajnika i błony śluzowej macicy, łagodne choroby sutka, zapalenia w obrębie miednicy mniejszej (w tym jajowodów) oraz występowanie ciąży pozamacicznej. Korzystnie wpływa również na regulację zaburzeń cyklu, leczenie niedokrwistości wynikającej z niedoborów żelaza, zapobieganie osteoporozie oraz zachowanie płodności.

   Ryzyko . W publikacjach poświęconych antykoncepcji hormonalnej spotyka się informacje na temat badań wpływu doustnej antykoncepcji na ryzyko raka piersi i chorób układu krążenia. W obu przypadkach badania dotyczą kobiet, które przyjmowały tabletki o znacznie wyższej zawartości hormonów niż stosuje się obecnie. Wyniki wcześniejszych badań wskazywały na wzrost ryzyka chorób układu krwionośnego wśród kobiet stosujących pigułki. Jednak już z badań przeprowadzonych w 1989 r. wynika, że antykoncepcja hormonalna nie zwiększa ryzyka zachorowań wśród kobiet nie palących tytoniu oraz takich, u których nie występują inne czynniki ryzyka (np. cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, znaczna otyłość).

   Ryzyko raka piersi jest wysokie bez względu na to, czy stosowało się antykoncepcję, czy też nie. Wyniki badań dotyczących wpływu antykoncepcji hormonalnej na jego wzrost są niejednoznaczne i niejednokrotnie sprzeczne. Ostatnie wyniki zdają się wskazywać na przejściowe zwiększone ryzyko u kobiet młodych, które jednak nie utrzymuje się w późniejszym wieku.

   Powodem, dla których miliony kobiet na świecie decydują się stosować antykoncepcję hormonalną, jest jej pozytywny wpływ na jakość życia. Usuwając lęk przed niepożądaną ciążą i regulując cykl miesiączkowy kobiety w zdecydowany sposób zwiększają komfort jej życia.