"Zdrowie jest zbyt ważne, by zostawić je w rękach samych lekarzy" 

ZDROWIE REPRODUKCYJNE KOBIET

"Dobre zdrowie jest istotnym warunkiem produktywnego i dającego satysfakcję życia,
a prawo wszystkich kobiet do kontrolowania wszelkich aspektów swojego życia,
w szczególności zaś własnej płodności, stanowi podstawę ich uwłasnowolnienia (empowerment)."

Platforma działania, Pekin 1995, art.92

W broszurze:

Definicje:
       zdrowia reprodukcyjnego
       praw reprodukcyjnych
       praw seksualnych
Zdrowie reprodukcyjne a zdrowie kobiet
Opieka nad zdrowiem reprodukcyjnym
Opieka nad zdrowiem reprodukcyjnym w Polsce a standardy międzynarodowe
Możliwość bezpiecznego przerywania ciąży
Edukacja seksualna, usługi planowania rodziny
Prawa pacjentek
Sposoby poprawy stanu przestrzegania praw pacjentek - rekomendacje Federacji

Definicje

      Zdrowie reprodukcyjne
- jest stanem dobrego samopoczucia w aspekcie fizycznym, psychicznym i społecznym, a nie wyłącznie brakiem choroby lub niedomagań, we wszystkich sprawach związanych z układem rozrodczym oraz jego funkcjami i procesami.
      Zdrowie reprodukcyjne oznacza zatem, że ludzie mogą prowadzić satysfakcjonujące i bezpieczne życie seksualne oraz że mają zdolność do reprodukcji, jak również swobodę decydowania czy, kiedy i ile chcą mieć dzieci.

      Z tego ostatniego warunku wynika prawo mężczyzn i kobiet do:

• odpowiedniej informacji oraz możliwości korzystania z bezpiecznych, skutecznych, przystępnych finansowo oraz akceptowanych metod planowania rodziny,
• dokonywania wyboru spośród tych metod, jak również spośród innych nie kolidujących z prawem metod regulacji płodności,
• odpowiednich usług służby zdrowia, zapewniających kobietom bezpieczną ciążę i poród, a parom - najlepszą szansę posiadania zdrowego potomstwa.

      Zgodnie z powyższą definicją zdrowia reprodukcyjnego, opieka, którego jest ono przedmiotem, to zespół metod, technik i usług służących zapewnieniu zdrowia reprodukcyjnego i dobrostanu poprzez zapobieganie problemom w tej dziedzinie i ich rozwiązywanie.

Platforma Działania - dokument końcowy IV Światowej Konferencji w sprawie Kobiet, Pekin 1995, art. 94

      Prawa reprodukcyjne
- obejmują pewne prawa człowieka, które zostały już uznane w ustawodawstwach krajowych i w międzynarodowych dokumentach praw człowieka. Prawa te opierają się na uznaniu:

• fundamentalnego prawa wszystkich par i jednostek do swobodnego i odpowiedzialnego decydowania, ile, kiedy i w jakich odstępach czasu chcą mieć dzieci, jak również do informacji i środków umożliwiających osiągnięcie tego celu;
• prawa do możliwie najlepszego zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego;
• prawa do podejmowania decyzji w sprawach reprodukcji w sposób wolny od dyskryminacji, przymusu i przemocy.

Program Działania, Kair 1994; Platforma Działania, Pekin 1995, art. 94

      Prawa seksualne ^*
- obejmują prawa kobiet jako prawa człowieka do sprawowania kontroli nad swoją seksualnością, łącznie ze zdrowiem seksualnym i reprodukcyjnym, oraz do wolnych i odpowiedzialnych decyzji w tych sprawach, podejmowanych bez przymusu, dyskryminacji i przemocy.

Platforma Działania, Pekin 1995,

^* Chociaż termin prawa seksualne nie został umieszczony w międzynarodowych dokumentach, jego znaczenie zostało wyjaśnione w zapisach dotyczących praw człowieka w dokumencie końcowym IV Światowej Konferencji w sprawie Kobiet w Pekinie.

Zdrowie seksualne ma pozytywny wpływ na jakość życia i stosunki osobiste, toteż troska o nie nie powinna ograniczać się wyłącznie do poradnictwa i opieki w zakresie reprodukcji oraz chorób przenoszonych drogą płciową.

Platforma Działania, Pekin 1995, art. 94
Program Działania, Kair 1994

Zdrowie reprodukcyjne a zdrowie kobiet

      Zdrowie reprodukcyjne stanowi istotny, często wręcz zasadniczy element zdrowia kobiet. Kobiety, zarówno z racji swoich biologicznych funkcji, jak i z potrzeby wykonywania regularnych badań profilaktycznych, częściej niż mężczyźni korzystają z usług opieki zdrowotnej w tym zakresie. Częściej niż mężczyźni narażone są więc na utrudnienia lub koszty wynikające z niewłaściwie funkcjonującego systemu ochrony zdrowia. Fakt ten został dostrzeżony przez międzynarodowe gremia, które określiły, jakie wymagania powinna spełniać podstawa opieka nad zdrowiem reprodukcyjnym kobiet.

      Międzynarodowe dokumenty odnoszące się do zdrowia kobiet podkreślają konieczność uwrażliwienia służby zdrowia na szeroko rozumiane kwestie płci(ang. gender-sensitive). Oczywiście problemy ze zdrowiem mają zarówno kobiety, jak i mężczyźni Jednak na zdrowie kobiet dodatkowo wywierają wpływ realia społeczne, takie jak: zależność ekonomiczna, częstsze wśród kobiet niż wśród mężczyzn ubóstwo, stosowana wobec nich przemoc, ograniczony wpływ, jaki wiele z nich ma na własne życie seksualne i reprodukcyjne. Brak wpływu na procesy podejmowania decyzji sprawia, że najistotniejsze problemy zdrowotne kobiet nie są traktowane z należytą uwagą i we właściwy sposób. Dotyczy to zwłaszcza ochrony zdrowia reprodukcyjnego. Konsekwencje tego ponoszą przede wszystkim kobiety. Na przykład brak edukacji seksualnej i łatwego dostępu do nowoczesnej antykoncepcji właśnie kobietom w znaczący sposób ogranicza wpływ na własne życie. Regulacje prawne zakazujące aborcji godzą nie tylko w ich prawo do samostanowienia, ale także w zdrowie.

      Programy i systemy ochrony zdrowia kobiet powinny uwzględniać warunki ich życia, powinny zapewniać podmiotowe traktowanie, gwarantować im poszanowanie praw pacjenta jako praw człowieka oraz prawo do podejmowania decyzji dotyczących własnego zdrowia. Istotne jest również, by nie powielały i nie utrwalały szkodliwych stereotypów dotyczących płci i nie pogłębiały w ten sposób nierówności między kobietami i mężczyznami.

Opieka nad zdrowiem reprodukcyjnym

      Podstawowa opieka nad zdrowiem reprodukcyjnym powinna:

• odznaczać się wszechstronnym podejściem;
• uwzględniać zróżnicowanie potrzeb dziewcząt i kobiet we wszystkich fazach życia, w zależności od miejsca zamieszkania, sytuacji społeczno-ekonomicznej oraz stopnia sprawności;
• zapewniać dostępne, przystępne finansowo i wysokiej jakości usługi zdrowotne, w tym związane ze zdrowiem seksualnym;
• odznaczać się wrażliwością na szeroko rozumiane kwestie płci (ang. gender-sensitive);
• respektować prawa człowieka, w tym prawo do informacji i prawo do podejmowania niezależnych decyzji w oparciu o pełną i właściwie przekazaną informację;
• respektować godność kobiety, w tym jej prawo do prywatności i poufności.

      Rządy powinny:

• opracować i wprowadzić w życie we współpracy z kobietami i organizacjami społecznymi programy dotyczące zdrowia, które by były wrażliwe na szeroko rozumiane kwestie płci (ang. gender-sensitive) oraz odpowiadały potrzebom kobiet przez całe ich życie i uwzględniały różnorodne role i obowiązki kobiet, wymogi czasu, specyficzne potrzeby kobiet wiejskich i kobiet niepełnosprawnych oraz zróżnicowanie potrzeb kobiet, między innymi w zależności od wieku, a także różnic społeczno-ekonomicznych i kulturowych;
• włączać kobiety, zwłaszcza ze środowisk lokalnych, do określania priorytetów i opracowywania programów w zakresie ochrony zdrowia;
• likwidować wszelkie bariery utrudniające kobietom dostęp do usług zdrowotnych oraz zapewniać szeroki zakres usług ochrony zdrowia.

Platforma Działania, Pekin 1995, art. 106 c

      W zakres opieki nad zdrowiem reprodukcyjnym wchodzą:

• wysokiej jakości usługi planowania rodziny, w tym: poradnictwo, edukację oraz dostęp do właściwie przekazywanej informacji;
• opieka nad kobietą w ciąży, bezpieczny poród oraz opieka po porodzie;
• opieka prenatalną nad płodem, opieka nad noworodkiem, karmienie piersią;
• zapobieganie i leczenie niepłodności;
• zapobieganie niepożądanej ciąży;
• możliwość bezpiecznego przerywania ciąży;
• leczenie infekcji narządów rodnych, chorób przenoszonych drogą płciową i innych dolegliwości układu rozrodczego;
• informacja i poradnictwo dotyczące seksualności człowieka, odpowiedzialnego rodzicielstwa oraz zdrowia reprodukcyjnego i seksualnego;
• profilaktyka i leczenie nowotworów narządów płciowych oraz raka piersi.

Opieka nad zdrowiem reprodukcyjnym w Polsce a standardy międzynarodowe

      Zaspokojenie potrzeb zdrowotnych bez względu na miejsce zamieszkania

      Dostępność usług służby zdrowia w Polsce jest bardzo zróżnicowana w zależności od miejsca zamieszkania.

• Najbardziej utrudniony dostęp do wszelkiego rodzaju usług ochrony zdrowia mają kobiety na wsi, którym regularne korzystanie z nich utrudnia nie tylko odległość od ośrodków i nadmiar obowiązków w gospodarstwie, ale często także postawa męskich członków rodziny lekceważących ich zdrowotne potrzeby.
• Na wsi i w małych miastach wiele specjalistycznych usług zdrowotnych (np. badań mammograficznych, analiz hormonalnych, endokrynologii) jest praktycznie nieosiągalnych.
• Sytuacja w dużych miastach, mimo iż nieco lepsza, jest także niezadowalająca. Brak sprzętu odpowiedniej jakości, a często niedostateczne kwalifikacje personelu oraz niedostępność wielu usług w systemie podstawowej opieki zdrowotnej zmuszają kobiety do korzystania z lecznictwa prywatnego. Jednak wysokie koszty z tym związane dla wielu z nich stanowią barierę nie do pokonania i nie pozwalają im we właściwy sposób dbać o własne zdrowie. Skutki tego łatwo dostrzec porównując polskie statystyki chorób nowotworowych narządów rodnych i raka piersi z analogicznymi statystykami państw wysoko rozwiniętych.

      Zaspokojenie potrzeb zdrowotnych bez względu na wiek kobiet

      W Polsce opieka nad zdrowiem reprodukcyjnym kobiet koncentruje się głównie na okresach związanych z ciążą i porodem.

• Niedostateczną wagę przywiązuje się do problemów zdrowotnych kobiet przechodzących menopauzę oraz kobiet starszych. Wyraźnie brakuje lekarzy przygotowanych do prowadzenia właściwych terapii hormonalnych. Część spośród nich przekazuje pacjentkom swoją nieufność lub niechęć do ingerowania w proces menopauzy. Niedostateczna promocja zdrowia reprodukcyjnego utrudnia lub uniemożliwia kobietom dotarcie do lekarza, który w odpowiedni sposób podszedłby do ich problemów.
• Brak usług z zakresu zdrowia reprodukcyjnego i seksualnego dla dziewcząt oraz, w wielu przypadkach, nieodpowiednie podejście lekarzy do młodych kobiet sprawiają, że spotykają się one często z zachowaniami naruszającymi ich godność, ich prawo do informacji oraz do samodzielnego podejmowania decyzji (np. w sprawach dotyczących antykoncepcji).

Możliwość bezpiecznego przerwania ciąży

      W grudniu 1997 r. weszło w życie orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, kwestionujące zgodność z konstytucją zliberalizowanej ustawy antyaborcyjnej, która dopuszczała możliwość przerwania ciąży z przyczyn społecznych. Obecnie przerwanie ciąży jest legalne tylko wtedy, gdy:

• Ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej.
  Zagrożenie musi stwierdzić inny lekarz niż ten, który dokonuje zabiegu, chyba że ciąża zagraża życiu kobiety w sposób bezpośredni. Ustawa w tym przypadku nie określa terminu, w którym dopuszczalne jest przerwanie ciąży.
• Istnieje duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu.
  Przerwanie ciąży z tego powodu jest dopuszczalne do chwili osiągnięcia przez płód zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety. Wystąpienie okoliczności uprawniających do przerwania ciąży musi potwierdzić inny lekarz niż ten, który dokonuje zabiegu.
• Zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego.
  Przerwanie ciąży jest w takiej sytuacji dopuszczalne, jeżeli od początku ciąży upłynęło nie więcej niż 12 tygodni. Zaistnienie okoliczności uprawniającej do przerwania ciąży stwierdza prokurator.

      Szpitale często odmawiają przeprowadzenia zabiegu uprawnionym kobietom powołując się na klauzulę sumienia. Tymczasem prawo do korzystania z klauzuli sumienia przysługuje tylko pojedynczym lekarzom, nie zaś całym zespołom. Obowiązkiem władz szpitala jest zapewnienie kobietom możliwości korzystania z ich praw.

Edukacja seksualna, usługi planowania rodziny

      "Ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży" nakłada na Ministerstwo Edukacji Narodowej obowiązek wprowadzenia do programów szkolnych wiedzy o życiu seksualnym człowieka.

      Konieczność zapewnienia przez państwo dostępu do edukacji seksualnej i usług planowania rodziny zgodnych ze stanem współczesnej wiedzy wynika także z praw człowieka, których integralną część stanowią prawa reprodukcyjne i prawa seksualne.

      Nowoczesna edukacja seksualna i dostęp do antykoncepcji sprzyjają:

• zdrowiu seksualnemu,
• ograniczeniu zjawiska aborcji,
• zapobieganiu chorobom przenoszonym drogą płciową,
• zapobieganiu zakażeniom wirusem HIV.

Prawa pacjentek

      Prawa pacjentek do prywatności i godności zagwarantowane w ustawie o zakładach opieki zdrowotnej (art. 9 pkt. 4), bywają często łamane w sposób systemowy. Skala i forma tego zjawiska pozwalają sądzić, że lekarze i członkowie zarządów placówek służby zdrowia nie są wyczuleni na kwestie związane z prawami człowieka.

      Miejscami, gdzie pacjentki najczęściej spotykają się z przedmiotowym traktowaniem naruszającym ich godność, są oddziały ginekologiczne i położnicze. Głośna akcja Gazety Wyborczej Rodzić po ludzku odsłoniła skalę problemu, przyczyniając się jednocześnie do tego, że w wielu placówkach wprowadzono korzystne dla kobiet zmiany. Wciąż jednak wiele jest w tym zakresie do zrobienia. Ale przede wszystkim należy promować wśród lekarzy i personelu szpitalnego znajomość praw pacjenta jako praw człowieka.

      Należy zadbać o to, by wszyscy pracownicy wszystkich rodzajów służby zdrowia przy świadczeniu usług zdrowotnych postępowali zgodnie z prawami człowieka i przestrzegali norm etycznych, zawodowych oraz byli wrażliwi na szeroko rozumiane kwestie płci (gender-sensitive) tak, by wszystko odbywało się za zgodą kobiet wyrażoną w sposób odpowiedzialny, dobrowolny i na podstawie odpowiedniej informacji.

Platforma Działania, Pekin 1995, 106g

      Prawo do informacji - zapisane w Kodeksie Etyki Lekarskiej (art. 13), bywa naruszane.
      Przykładem tego jest nie tylko odmawianie przez lekarzy pacjentce pełnej informacji np. na temat sposobów zapobiegania ciąży, ale także udzielanie informacji nierzetelnej lub nieprawdziwej, która może zaważyć na decyzji kobiety. Lekarz zawsze powinien informować pacjentkę w zrozumiały dla niej sposób o możliwościach wyboru sposobu leczenia, o charakterze zabiegów, którym ma być poddana, oraz o korzyściach, jakich można oczekiwać i ewentualnych skutkach ubocznych. Niestety, prawo to bywa w praktyce często naruszane.

      Działania medyczne mogą być przeprowadzane tylko z zachowaniem należnego szacunku dla prywatności osoby. Oznacza to, że dane działania medyczne mogą być prowadzone tylko w obecności osób niezbędnych przy danej czynności, chyba że pacjent wyrazi zgodę lub zażąda, aby było inaczej.

Wzorcowa Deklaracja Praw Pacjenta opracowana i rekomendowana  przez Światową Organizację Zdrowia

      Prawo do dobrowolnej i odpowiedzialnej decyzji zagwarantowane w ustawie o zakładach opieki zdrowotnej (art. 19 pkt. 2). O przestrzeganiu tego prawa można mówić tylko wtedy, gdy pacjentka przed podjęciem decyzji zostanie wyczerpująco i przystępnie poinformowana o możliwościach wyboru sposobu leczenia, spodziewanych efektach i ewentualnych skutkach ubocznych. Niestety, w praktyce kobiety często nie mają wpływu na wybór stosowanych wobec nich terapii. Najjaskrawszym tego przykładem jest stosowany wobec nich przymus rutynowej pozycji rodzenia, mimo iż jest to pozycja najmniej dogodna dla kobiety.

Sposoby poprawy stanu przestrzegania praw pacjentek w Polsce

      Rekomendacje adresowane do Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej

• należy zebrać w formie jednego dokumentu wszystkie prawa przysługujące pacjentom i zapisane w poszczególnych ustawach dotyczących lecznictwa i służby zdrowia;
• należy opracować, we współpracy z organizacjami pozarządowymi, Kartę Praw Pacjenta wzorowaną na modelu Deklaracji Praw Pacjenta rekomendowanym przez Światową Organizację Zdrowia;
• należy uwrażliwiać organy upoważnione do kontroli zakładów opieki zdrowotnej na problem przestrzegania praw pacjenta, szczególnie zaś następujących praw człowieka: prawa do godności, samodecydowania, prywatności, poufności i informacji;
• należy umożliwić społeczną kontrolę nad zachowaniami etyczno-zawodowymi lekarzy;
• należy wprowadzić nauczanie o prawach pacjenta jako prawach człowieka do programów uczelni i szkół medycznych;
• należy uwzględniać w programach studiów medycznych w szerszym niż dotychczas zakresie specjalistyczną wiedzę związaną ze zdrowiem reprodukcyjnym kobiet (np. endokrynologia ginekologiczna);
• należy poprawić jakość i dostępność badań specyficznie kobiecych, szczególnie w zakresie profilaktyki i wczesnego wykrywania nowotworów kobiecych, a także innych usług, do których należą m.in. leczenie skutków menopauzy, badania i terapie hormonalne, badania prenatalne;
• należy poprawić jakość i dostępność opieki zdrowotnej nad kobietami tak, by uwzględnione zostały potrzeby kobiet we wszystkich fazach ich życia bez względu na ich miejsce zamieszkania, sytuację społeczno-ekonomiczną oraz stopień sprawności;
• należy przystosować programy nauczania uczelni i szkół medycznych tak, by uwzględniały one szeroko rozumianą specyfikę płci i nie utrwalały szkodliwych stereotypów;
• należy organizować dla lekarzy i personelu służby zdrowia szkolenia, których celem będzie ich uwrażliwienie na szeroko rozumiane kwestie płci, zgodnie z międzynarodowymi standardami odzwierciedlonymi m.in. w Platformie Działania - dokumencie końcowym IV Światowej Konferencji w sprawie Kobiet, Pekin 1995.

      Rekomendacje pod adresem izb lekarskich

• należy promować w środowisku lekarskim prawa pacjenta jako prawa człowieka;
• należy dążyć do uwzględnienia w Kodeksie Etyki Lekarskiej konkretnych zapisów służących przestrzeganiu przez lekarzy praw pacjenta jako praw człowieka.

Publikacja ta była mozliwa dzięki wsparciu finansowemu
International Center for Research on Women (ICWR) poprzez
Office of Women in Development, Global Bureau, United States Agency for International Development (USAID)
w ramach wspólnej umowy nr FAO-0100-A-00-5030-00.
Opinie wyrażone w publikacji nie muszą być zgodne z opiniami USAID i ICWR

zamknij okno