Do zagadnień zdrowia reprodukcyjnego kobiety należą m.in.:

• poradnictwo na temat seksualności, ciąży, planowania rodziny, aborcji, bezpłodności, infekcji i chorób;
• 
  profilaktyka, badania i leczenie w zakresie infekcji dróg rodnych, chorób przenoszonych drogą płciową (w tym HIV/AIDS) oraz innych schorzeń;
• 
  pełna informacja na temat szerokiego asortymentu środków antykoncepcyjnych i kryteriów dokonywania wyboru spośród nich;
• 
  zapobieganie i leczenie bezpłodności;
• 
  bezpieczne zabiegi aborcji;
• 
  opieka przed porodem, w trakcie porodu i poporodowa;
• 
  specyficzne problemy zdrowotne starszych kobiet związane z menopauzą.

Kobiety narażone są na różne zagrożenia i niebezpieczeństwa wynikające z funkcjonowania i chorób układu rozrodczego. Aby zapobiec licznym schorzeniom, z których najgroźniejsze są nowotwory - takie jak rak piersi, rak szyjki macicy, rak trzonu macicy - niezbędne są profilaktyczne badania okresowe.

Wszystkie te specyficznie kobiece nowotwory są w większości uleczalne, jeśli zostaną wcześnie wykryte i poddane leczeniu. A zatem wiele spośród kobiet, które zmarły z powodu nowotworów układu rozrodczego, mogłoby przeżyć, gdyby zgłosiły się w odpowiednim czasie po pomoc. Warto też sobie uświadomić, że wszelkie nakłady poniesione na profilaktykę wielokrotnie się zwracają. Nie tylko ratują zdrowie i życie kobiet, ale są także po prostu tańsze. Rachunek ekonomiczny wyraźnie pokazuje, że tańsza jest profilaktyka niż leczenie.

W dokumentach międzynarodowych podkreśla się wagę i potrzebę odpowiedniego poradnictwa oraz usług medycznych dla dziewcząt w zakresie zdrowia reprodukcyjnego. Dziewczęta miewają problemy zdrowotne układu rozrodczego mogące mieć potem wpływ na prokreację. Chodzi m.in. o coraz częstsze u dziewcząt zaburzenia hormonalne, infekcje dróg rodnych, a także o zagrożenia związane z chorobami przenoszonymi drogą płciową czy niepożądaną ciążą.

Wiadomo, że w Polsce dziewczęta rzadko korzystają z porad ginekologicznych. Brakuje specjalistów i miejsc, gdzie młodzi ludzie mogliby się udać po pomoc medyczną oraz poradę w kwestii regulacji płodności i zapobiegania chorobom przenoszonym drogą płciową.

Młodzież powinna mieć zapewniony dostęp do edukacji seksualnej, a także do informacji i usługw tym zakresie.

Zdrowie reprodukcyjne obejmuje też problemy zdrowotne starszych kobiet, które powinny mieć dostęp do odpowiednich usług medycznych. Starsze kobiety narażone są na różne dolegliwości i choroby układu reprodukcyjnego, także nowotworowe, m.in. dolegliwości związane z przechodzeniem menopauzy i inne problemy zdrowotne natury hormonalnej mogące prowadzić do osteoporozy, chorób serca i krążenia.

W Polsce brakuje specjalistów od tych spraw, zwłaszcza w publicznej służbie zdrowia; prywatne usługi medyczne są bardzo drogie i, z wyjątkiem dużych miast, praktycznie niedostępne. Leki hormonalne są drogie i w większości nie są refundowane.

Choć cała służba zdrowia pozostawia wiele do życzenia, to jednak problemy zdrowotne starszych kobiet są szczególnie zaniedbane.

Prawa człowieka dotyczące prokreacji określane są zgodnie z dokumentami międzynarodowymi jako prawa reprodukcyjne. Uważa się za duży sukces to, że społeczność międzynarodowa zaliczyła prawa reprodukcyjne do podstawowych praw człowieka.

Prawa reprodukcyjne obejmują:

• prawo wszystkich par i jednostek do swobodnego decydowania o liczbie dzieci, odstępach między ich narodzinami, czasie, w jakim się narodzą, a także prawo do informacji, w jaki sposób to zrealizować;
• prawo do osiągnięcia najwyższego standardu zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego oraz prawo do usług i informacji w tym zakresie;
• prawo do tego, by podejmowanie decyzji związanych z prokreacją było wolne od dyskryminacji, przymusu i przemocy.

Zapewnienie ochrony zdrowia i praw reprodukcyjnych należy do zobowiązań rządu polskiego, a szczególnie Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej oraz Ministerstwa Edukacji Narodowej.

* PD - Platforma Działania, dokument końcowy IV Światowej Konferencji w sprawie Kobiet, Pekin, 1995

Temat zdrowia reprodukcyjnego okazał się niezwykle potrzebny i aktualny, skoro tak dużo pań odpowiedziało na ankietę.
Wiele respondentek opatrzyło ankietę dodatkowymi, bardzo interesującymi komentarzami.

2. Następne wizyty u lekarza-ginekologa - pytania 09-15

3. Metody zapobiegania ciąży, czyli metody antykoncepcyjne -pytania 16-23

4. Stały lekarz-pytania 24-30

5. Porody-pytania 31-43

6. Sterylizacja, aborcja-pytania 44-47

7. Choroby kobiece - pytania 48-52

8. Dostępność badań - pytanie 53

9. Menopauza - pytania 54-57

10.Edukacja seksualna - pytania 58-63.

Uzyskane wyniki należy zatem uznać za nadmiernie "optymistyczny" obraz, który w rzeczywistości, tzn. w odniesieniu do całej populacji kobiet, przedstawia się w znacznie ciemniejszych barwach.

Respondentki na ogół krytycznie oceniają usługi służby zdrowia, zwłaszcza lekarzy ginekologów, szczególnie w zakresie informacji, edukacji prozdrowotnej i profilaktyki.

Pierwsza wizyta u lekarza - ginekologa

Najwięcejj kobiet udało się do lekarza z pierwszą wizytą z powodu niepokojących objawów (35,6%). Badanie kontrolne stanowiło powód pierwszej wizyty dla nieco ponad 22% respondentek. Tylko 4,4% kobiet udało się do lekarza po poradę antykoncepcyjną, a prawie 12% wybrało się tam z powodu nie planowanej ciąży. Okazuje się, że około 70% kobiet lekarz nie poinformował wcale albo w niedostatecznym stopniu, na czym polega badanie ginekologiczne; 57% respondentek stwierdziło, że w czasie pierwszej wizyty lekarz nie powiedział im o potrzebie regularnych badań kontrolnych albo zrobił to w niedostatecznym stopniu.

Następne wizyty u lekarza - ginekologa

Bardzo źle jest z profilaktyką raka piersi - głównej przyczyny śmiertelności kobiet w Polsce. Prawie trzy czwarte respondentek stwierdziło, że ginekolog nie bada piersi wcale albo robi to rzadko; regularnie robili to lekarze zaledwie 21,9% badanych kobiet.

Promocja planowania rodziny przez lekarzy również przedstawia się bardzo niedobrze. Ponad 52% lekarzy nigdy nie proponuje środków antykoncepcyjnych kobietom albo robi to rzadko. Jest to tym dziwniejsze, że w czasie obowiązywania ustawy antyaborcyjnej lekarze powinni byli poprawić poradnictwo w zakresie antykoncepcji. Aż 61% kobiet stwierdziło, że lekarze nie informują wcale na temat metod i środków planowania rodziny, ich zalet i wad, albo robią to w niedostatecznym stopniu. Co ciekawe, jeśli już proponują antykoncepcję, to najchętniej spiralę (prawie 58% lekarzy); tabletkę hormonalną proponuje tylko 27,7% lekarzy. Wydaje się, że jedną z przyczyn takiej dysproporcji może być to, iż założenie spirali stanowi dla lekarza dodatkowe źródło dochodu (największe po aborcji). Obecnie założenie spirali kosztuje co najmniej 250 złotych. Jest to tym ciekawsze, że lekarze publicznej służby zdrowia nie zakładają spirali, chyba że odpłatnie. Fakt, że względy pozamedyczne mogą decydować o metodach proponowanych przez lekarzy, nie świadczy najlepiej o etyce zawodowej tego środowiska. Można również z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że poradnictwo antykoncepcyjne kuleje nie tylko ze względu na niedostateczną znajomość nowoczesnych metod i środków planowania rodziny wśród lekarzy, lecz także wskutek wynikającej z przyczyn ideologicznych niechęci wielu lekarzy do antykoncepcji.

Około 50% kobiet chodzi do lekarza praktykującego prywatnie, mniej więcej tyle samo chodzi do lekarza państwowego. Jedna piąta respondentek chodzi do lekarza państwowego ze względu na to, że wizyty są bezpłatne. Kobiety cenią sobie u swojego lekarza to, że budzi on w nich ich zaufanie (67,1%). Ponad jedna piąta wybiera lekarza ze względu na wysoką jakość usług. Respondentki są najbardziej zadowolone z lekarzy, których kompetencja przejawia się w informowaniu pacjentek, rozmawianiu z nimi, odpowiadaniu na pytania oraz kierowaniu na specjalistyczne badania. Kobiety cenią sobie również to, że lekarz bada piersi, a także fakt, że umożliwia im wybór metod leczenia, w tym środków antykoncepcyjnych.

W Polsce nie ma pełnej dostępności badań specyficznie kobiecych. Część badań jest lepiej dostępna, inne są dostępne w znacznie mniejszym stopniu.
Pewne trudności interpretacyjne przy analizie odpowiedzi na to pytanie powoduje okoliczność, że niektóre badania mogą być "obiektywnie" niedostępne (brak aparatury w danej miejscowości), albo niedostępne "subiektywnie" (brak wiedzy, że takie badanie jest w ogóle możliwe). Zwłaszcza gdy chodzi o badania prenatalne, USG TV oraz badania cytohormonalne - można przypuszczać, że spory odsetek respondentek w ogóle nie wie o możliwości przeprowadzenia takich badań. Lepiej jest natomiast z dostępnością badań cytologicznych i USG oraz z wiedzą respondentek o potrzebie takich badań. Na brak bądź niedostatek usług cytologicznych uskarża się 8% kobiet. USG jest już trudniej dostępne. Prawie jedna piąta kobiet twierdzi, że jest ono zupełnie niedostępne bądź niedostatecznie dostępne. Zwraca uwagę stosunkowo mała liczebność odpowiedzi pozytywnych związanych z badaniami mającymi na celu diagnozowanie typowo kobiecych, a przy tym częstych i niebezpiecznych chorób. Na przykład rak piersi, jedna z najczęstszych przyczyn zgonów kobiet, jest diagnozowany za pomocą mammografii. Badanie to jest niedostępne bądź niedostatecznie dostępne dla ponad 37% respondentek (w większości mieszkanek miast!). Mniej niż połowa respondentek ma pełny dostęp do tego badania, którym - jak głoszą standardy państw wysoko rozwiniętych - kobiety powinny być objęte w systematyczny sposób. Do badań cytohormonalnych oraz do lekarzy specjalistów, zwłaszcza endokrynologów i onkologów, nie ma dostępu odpowiednio ponad 23% i ponad 36% respondentek. Należy do tego dodać znaczny odsetek odpowiedzi "nie wiem", świadczący o znacznym niedoinformowaniu w zakresie tych usług oraz niewiedzy na temat ich znaczenia w diagnozowaniu chorób specyficznie kobiecych.

Zwracają również uwagę odpowiedzi na pytanie związane z dostępnością badań prenatalnych. Aż 42,4% odpowiedzi "nie wiem" oraz 6% "braku odpowiedzi" świadczy o ogromnych niedostatkach informacyjnych w tej dziedzinie, jak można przypuszczać, nie tylko wśród kobiet, lecz również wśród pracowników służby zdrowia, którzy sami nie wiedzą jakie usługi mogliby proponować swoim pacjentkom. Można się tu pokusić o przypuszczenie, że problem badań prenatalnych stał się do pewnego stopnia problemem "politycznym". Tłumaczyłoby to częściowo tak wielkie niedoinformowanie respondentek oraz niedostępność badań, którą deklaruje ponad 25% kobiet; zaledwie 25% deklaruje pełną dostępność tych badań. Prawdopodobnie lekarze unikają niekiedy dawania skierowań na badania prenatalne ze względów pozamedycznych.

Żadnych metod zapobiegania ciąży nie stosowało nigdy 25% respondentek. Te kobiety, które stosują bądź stosowały antykoncepcję, przyznały, że najchętniej zażywają tabletki hormonalne (prawie 45%) oraz stosują prezerwatywy (58%) i spiralę (prawie 24%); 49% przyznało się do stosowania kalendarzyka małżeńskiego. Znamienne jest, że najczęstszym powodem, dla którego część kobiet nie stosowała antykoncepcji, był lęk przed skutkami ubocznymi (ponad 28%). Wydaje się, że wciąż żywe w naszym społeczeństwie jest przekonanie o szkodliwości środków hormonalnych, mimo iż tabletki najnowszej generacji zawieraj ą niewielką ilość hormonów i mogą wywoływać tylko niewielkie skutki uboczne. Ze względów religijnych nie stosowało nigdy antykoncepcji 4,5% respondentek. Można przypuszczać, że w populacji generalnej takich osób jest znacznie więcej.

Na pytanie, czy opieka medyczna w czasie porodu była zadowalająca, 43% kobiet odpowiedziało, że nie lub w stopniu niedostatecznym. Prawie jedna czwarta tych respondentek, które zadowolone były z jakości opieki podczas porodu i po porodzie, musiała uiścić jakieś dodatkowe opłaty; 5,7%

respondentek twierdzi, że w czasie porodu personel był nieżyczliwy i nieuczynny. Kwestią otwartą pozostaje jednak sprawa standardów, według których mierzone było zachowanie personelu: czy rutynowa pomoc z lat sześćdziesiątych czy siedemdziesiątych byłaby satysfakcjonująca dla kobiet rodzących obecnie? Ponad połowa kobiet wskazywała na brak bądź niedostatek szacunku, troski i zainteresowania ze strony personelu. Ponad 35% kobiet nie poinformowano bądź poinformowano w niedostatecznym stopniu na temat naturalnego karmienia. Ponad 65% nie uczono pielęgnacji dziecka bądź uczyniono to w niedostatecznym stopniu. Prawie 60% kobiet narzekało na warunki higieniczne i bytowe w szpitalach (tj. zmienianie koszuli, pościeli, pomoc w pielęgnacji piersi).

Podsumowując odpowiedzi na pytania dotyczące porodu można stwierdzić, że w tym zakresie służba zdrowia nie funkcjonuje zbyt dobrze (dodatkową okolicznością jest to, że większość respondentek stanowią mieszkanki dużych i bardzo dużych miast; w małych miasteczkach i na wsiach jest zapewne jeszcze gorzej). Należy jednak zauważyć, że w dziedzinie opieki nad położnicami zachodzą obecnie w naszym kraju ważne przemiany. Z jednej strony rosną wymagania kobiet co do jakości usług, z drugiej strony w wielu placówkach nastąpiła wyraźna poprawa. W związku z tym zmieniają się kryteria oceny funkcjonowania oddziałów położniczych, co może powodować pewne trudności przy ocenie odpowiedzi na te pytania. Bez wątpienia daleko nam jeszcze do sytuacji, kiedy opieka położnicza wysokiej jakości będzie ogólnie dostępna.

Ponad 83% respondentek uważa, że aborcja powinna być dopuszczalna na życzenie kobiety. Proste pytanie: aborcja na życzenie - tak lub nie, jest niemal dla wszystkich respondentek jasne i klarowne, skłania do udzielenia jednoznacznej odpowiedzi. Świadczyć to może o tym, że respondentki przyjmują odpowiedzialność za swoje wybory, nie widząc potrzeby, aby prawodawca miał je obwarowywać mnóstwem szczegółowych przepisów. Można przypuszczać, że 5,4% kobiet, które nie udzieliły odpowiedzi na to pytanie, to osoby, które byłyby skłonne uznać aborcję z innych powodów niż "na życzenie kobiety"; odsetek ten jest jednak na tyle mały, że nie zakłóca w istotny sposób ogólnej wymowy innych odpowiedzi.

Sterylizacja jako metoda antykoncepcyjna jest akceptowana przez prawie 74% kobiet. Mimo że zabiegi sterylizacji są wykonywane niezwykle rzadko, to jednak niemal trzy czwarte respondentek chciałoby je widzieć jako metodę antykoncepcji. Wynik ten daje dużo do myślenia, gdyż takie poglądy nie są zgodne ze stanem prawnym obowiązującym do tej pory w Polsce. Można stwierdzić, że polskie kobiety z aprobatą przyjęłyby zmianę przepisów dotyczących sterylizacji, zgodną ze standardami Unii Europejskiej i wielu innych krajów świata.

Aż 95% kobiet uważa, że edukacja seksualna powinna być prowadzona w szkole. Odpowiedzi na to pytanie są znamienne, wskazują bowiem, że pogląd ten podzielają niemal wszystkie respondentki, bez względu na dzielące je różnice. Wynik ten jest bardzo istotny, nawet jeśli wziąć pod uwagę, że badana próba nie jest reprezentatywna. Jeśli duża grupa wykształconych kobiet ma tak zgodną opinię na ten temat, świadczy to o pewnej bardzo ważnej i wyraźnej tendencji, a także o zapotrzebowaniu społecznym w zakresie edukacji seksualnej.

Ponad 28% kobiet przyznało, że poddało się aborcji przed zmianą ustawy. Prawie 3% przyznało, że poddało się aborcji już po zmianie ustawy. Ponieważ aborcja jest w Polsce tematem tabu, silnie obciążonym poczuciem winy, można przypuszczać, że takich kobiet jest znacznie więcej, lecz z różnych względów nie chcą się do tego przyznać,

Na pytanie, czy lekarz zalecał hormonalną terapię zastępczą bądź inne metody łagodzenia skutków menopauzy, lub informował o nich, prawie 60% kobiet odpowiedziało przecząco. Istnieje podejrzenie, że część pacjentek nic nie wie o rodzajach terapii zastępczej ani o jej znaczeniu (wskazuje na to duży odsetek braku odpowiedzi).

Aż 63,7% respondentek nie podjęło żadnej terapii profilaktycznej. Kurację taką podjęło 22% kobiet. Wysoki wskaźnik braku odpowiedzi jest tu również znaczący; może oznaczać wysoki poziom niedoinformowania i niedostępność terapii. Również w tej dziedzinie funkcje informacyjne i usługowe służby zdrowia pozostawiaj ą wiele do życzenia.

Obawa przed środkami hormonalnymi jest tak silna, że powstrzymuje jedną piątą respondentek od stosowania profilaktycznej terapii hormonalnej w okresie menopauzy. Po raz kolejny widać, że wiedza społeczna na temat kuracji hormonalnej jest dalece niewystarczająca, nawet wśród dobrze wykształconych mieszkanek dużych i bardzo dużych miast. Ponadto znaczące jest, że dla ponad 13% respondentek barierą w stosowaniu terapii hormonalnej są względy finansowe, co też częściowo można wytłumaczyć niezadowalającą polityką państwa w dziedzinie ochrony zdrowia kobiet (np. pełna odpłatność za większość leków hormonalnych).

Jako przyczynę niestosowania hormonalnej terapii zastępczej 5,3% kobiet podało niechętny stosunek lekarzy do tej terapii. Może to świadczyć o niedostatecznych kompetencjach lekarzy w tej kwestii.

Nasze badania potwierdziły w całej rozciągłości przeświadczenie, że służba zdrowia nie działa tak, jak należy. Wyniki wskazują głównie nie tyle na systemowy niedowład służby zdrowia (wymaga on generalnej reformy, lecz nie to było przedmiotem badań), ile na negatywne zjawiska, które są uwarunkowane następującymi czynnikami:

Zgodnie z definicją zdrowia reprodukcyjnego przyjętą przez WHO i potwierdzoną na międzynarodowych konferencjach, pojęcie "zdrowie reprodukcyjne" obejmuje cały kompleks zagadnień związanych z układem rozrodczym, a więc we wszystkich fazach życia, nie zaś wyłącznie wtedy, kiedy kobieta rodzi. A zatem obejmuje możliwość posiadania dziecka, kiedy się go pragnie, ale także możliwość uniknięcia ciąży, kiedy jest ona niepożądana. Oznacza to również prawo do informacji i edukacji w tym zakresie. Zdrowie reprodukcyjne wymaga również profilaktyki schorzeń typowo kobiecych, szczególnie nowotworów kobiecych. Wiąże się też z zaspokajaniem potrzeb związanych z menopauzą i jej skutkami, np. osteoporozą.
Do tych wszystkich zagadnień lekarze nie przywiązują równej wagi; często nie informują kobiet o różnych zagrożeniach i nie zajmują się profilaktyką.

System edukacji lekarzy nie obejmuje systemu ustawicznego samokształcenia, który funkcjonuje w krajach rozwiniętych. Nierzadko zdarza się, że w swojej praktyce lekarz stosuje wiedzę, która była aktualna w okresie, gdy studiował, a więc np. 20 lat temu. Przy stałym postępie medycyny jest to całkowicie niedopuszczalne. Widać to zwłaszcza przy stosunku lekarzy do metod i środków planowania rodziny. Nieraz sami lekarze powielają mity na temat antykoncepcji, które odnoszą się do środków dostępnych w latach sześćdziesiątych.

W polskiej służbie zdrowia powszechny jest patriarchalny model stosunków między lekarzem a pacjentką, który nie zezwala na rzeczywiste uczestniczenie pacjentki w decyzjach dotyczących jej samej i jej zdrowia. Taka praktyka, w której pacjentka traktowana jest w sposób przedmiotowy, a nie jako istotny partner relacji lekarz - pacjent, ma daleko idące konsekwencje. Często lekarz nie czuje się zobowiązany do informowania kobiety o stanie jej zdrowia, zaleca kurację bez dyskusji, nie proponując wyboru, który często jest możliwy, a nawet wskazany. Traktowana w ten sposób kobieta nie czuje się odpowiedzialna za swoje zdrowie: całą odpowiedzialność składa w ręce lekarza. Taka kobieta jest mniej skłonna do świadomej dbałości o swoje zdrowie i stosowania profilaktyki. Podobny model relacji jest już anachronizmem: nowoczesne standardy zakładają większy udział kobiety w decyzjach dotyczących jej zdrowia, ale i większą jej odpowiedzialność za własne zdrowie. Paternalistyczny model stosunków sprzyja również wszelkiego typu nadużyciom, w tym np. molestowaniu seksualnemu.

Ideologizacja sfery zdrowia reprodukcyjnego kobiety jest niezwykle negatywnym zjawiskiem, związanym m.in. z tradycyjnym pojmowaniem roli lekarza, według której ma on nie tylko leczyć zgodnie z najnowszymi osiągnięciami medycyny, lecz decydować, rozstrzygać o sprawach zgodnie z własnym światopoglądem, który, naszym zdaniem, nie powinien mieć wpływu na jego profesjonalizm. Jest to widoczne zwłaszcza w stosunku lekarzy do aborcji i antykoncepcji.

Prawa pacjenta rozumiane jako prawa człowieka nie są przestrzegane; nie uczy się o nich w szkołach medycznych bądź czyni się to w niedostatecznym stopniu; nie są one akceptowane przez wielu lekarzy. Do praw tych należą: prawo do informacji, szacunku, poufności, godności, wyboru, zgody pacjenta dysponującego pełną informacją.

Uwzględnienie dotychczasowych uwag w programach rządowych nie wiązałoby się z poważnymi nakładami finansowymi, raczej zmianą myślenia w służbie zdrowia i jej reorientacją w kierunku standardów światowych.

Polska służba zdrowia nie podlega dostatecznej kontroli pod względem jakości usług, które świadczy. Takiej kontroli nie sprawuje na przykład Ministerstwo Zdrowia, które nie jest w stanie sobie poradzić np. z nieprzestrzeganiem przez publiczne zakłady opieki zdrowotnej ustawy o planowaniu rodziny i zagwarantować kobietom wyegzekwowania ich prawa do legalnej aborcji z przyczyn społecznych. Instytucje kontrolne powołane przez izby lekarskie również nie sprawują dostatecznej kontroli. Powszechnie wiadomo, jak trudno dochodzić swoich roszczeń wobec służby zdrowia i "wygrać" sprawę z lekarzem. Brakuje systemu społecznej kontroli nad służbą zdrowia, który reprezentowałby interesy pacjentów i pozwalał na skuteczne egzekwowanie ich praw.
Taką instytucją mógłby być np. Rzecznik Praw Pacjenta.

Zdajemy sobie sprawę, że wiele omówionych tutaj problemów funkcjonowania służby zdrowia odnosi się nie tylko do kobiet, niemniej jednak kobiety ze względu na swoje funkcje reprodukcyjne znacznie częściej korzystają ze służby zdrowia nie tylko wtedy, gdy są chore (jak to czynią mężczyźni). Ponadto wielu problemom zdrowotnym kobiet można zapobiegać, co również wiąże się z potrzebą częstszego korzystania z usług służby zdrowia. Dlatego też właśnie kobiety ponoszą szczególnie konsekwencje niedowładu służby zdrowia i ich potrzeby powinny zostać uwzględnione w programach rządowych i działalności placówek służby zdrowia.

Pod adresem lekarzy:

Pod adresem szkół medycznych:

* W grudniu 1997r. Sejm ponownie zaostrzył ustawę aborcyjną. W związku z tym nasz postulat - pod adresem Sejmu - brzmi obecnie następująco: należy znowelizować prawo w Polsce, zgodnie z którym kobieta odzyska prawo decyzji w sferze prokreacji zgodnie z normami i standardami obowiązującymi w Unii Europejskiej.

Składa się ona z krótkiej metryczki (wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania i stan cywilny badanej) oraz 59 pytań ujętych w 10 bloków:

Pytania ankiety są krótkie, odpowiedzi ujęte w kafeterie. Po każdym bloku pytań badane kobiet zachęcano do dodatkowych uwag na temat poszczególnych problemów, według nich istotnych, choć nie ujętych w badaniach. Należy zaznaczyć, że z możliwości tej skorzystała znaczna liczba respondentek. Dodatkowe wypowiedzi można było w większości przypadków zakwalifikować do już istniejących w kwestionariuszu pytań i odpowiedzi. Respondentki swoimi słowami uzupełniały informacje, o jakie były proszone w ankiecie. Najciekawsze z tych wypowiedzi są in extenso zamieszczone w niniejszym opracowaniu. Ogólnie można powiedzieć, że liczne wypowiedzi swobodne, mimo że często nie wnosiły istotnych informacji merytorycznych, stanowią swego rodzaju informację zwrotną ze strony respondentek, wskazującą, że ankieta spotkała się z bardzo życzliwym przyjęciem i wywołała żywe reakcje.

Ankieta "Zdrowie reprodukcyjne" została rozesłana do kobiet pocztą. Adresatami rozsyłanych kwestionariuszy ankiety były następujące osoby:

Na 5000 wysłanych kwestionariuszy uzyskano z powrotem 1223 wypełnione ankiety (blisko 25%). Zbadana grupa kobiet nie jest reprezentatywna dla populacji polskich kobiet ani pod względem losowym, ani strukturalnym. W zbadanej próbie nadreprezentowane są kobiety z wyższym wykształceniem i mieszkające w dużych miastach.

*Wg Spisu GUS, maj 1995r. W: "Wyniki spisu reprezentacyjnego". Statystyka Polski 1996 nr 1 - dodatek do "Rzeczpospolita" 1996 nr 19 z dn. 23.01.1996r.

Miejsce zamieszkania

1. wieś                                                         10,1%
2. miejsc. do 50 tys. mieszk.                         18,5%
3. 50 tys. - 100 tys. mieszk.                          14,7%
4. 100 tys. - 500 tys. mieszk.                        23,0%
5. powyżej 500 tys. mieszk.                           31,6%
6. brak odpowiedzi                                          2,1%
7.  

Wiek

1. Do 20                                                          4,6%
2. 21-30                                                          24,7%
3. 31-40                                                          30,3%
4. 41-50                                                          24,1%
5. powyżej 50                                                  16,2%

Stan cywilny

1. Panna                                                         19,3%
2. Mężatka                                                      65,3%
3. Rozwódka                                                     9,2%
4. Wdowa                                                         4,9%

Pytanie 5: Kiedy była Pani z pierwszą wizytą u ginekologa?

Przed 16 rokiem życia                     12,0%
Między 16 a 20 r.ż.                          50,1%
Między 20 a 25 r. ż.                         31,6%
Po 25 roku życia                               4,7%
Nigdy nie byłam                                1,3%
Brak odpowiedzi                               0,3%

Pytanie to ma charakter retrospektywny i trudno oczekiwać, by otrzymane informacje były precyzyjne, zwłaszcza jeśli chodzi o kobiety starsze. Z drugiej strony 4,6% respondentek nie ukończyło jeszcze 20 lat, w związku z czym ich wybory są praktycznie ograniczone do pozycji 1,2 i 5. Należy sądzić, że do tej właśnei najmłodszej grupy kobiet należy większość respondentek, które odpowiedziały, że nigdy nie były u ginekologa: 1,3%. Nawet jeśli przyjąć, że odpowiedzi na to pytanie są nieco wyidealizowane, to i tak rzuca się w oczy wczesny wiek niemal wszystkich respondentek w chwili, gdy po raz pierwszy odwiedziły ginekologa. Wydaje się, że odpowiedź na to pytanie jest bardzo wskaźnikowa i świadczy o wysokiej kulturze zdrowotnej badanych osób, co w zdecydowany sposób odbija od tendencji dających się zauważyć w populacji generalnej.

Pytanie 6: Jaki był bezpośredni powód pójścia do ginekologa z pierwszą wizytą?

W powyższych odpowiedziach zwraca uwagę stosunkowo duży odsetek osób, które pierwszy raz były u ginekologa, choć nic im nie dolegało (22,4% pacjentek wykonało badanie kontrolne; 18,6% chciało się upewnić co do prawidłowości swego stanu zdrowia w związku z planowaną ciążą; 4,4% prosiło o radę w sprawie antykoncepcji). Wszystkie te kategorie odnoszą się do osób zdrowych. W sumie 54,4% respondentek poszło po raz pierwszy do ginekologa mimo braku jakichkolwiek objawów choroby. Również te wyniki świadczą o dużej kulturze zdrowotnej respondentek. Ciekawe, że co trzecia kobieta przyszła do ginekologa w związku z ciążą.

Z drugiej strony znamienne jest, że zaledwie 4,4% pacjentek przychodzi do ginekologa po poradę antykoncepcyjną, co jest wskaźnikiem bardzo niewysokim, zwłaszcza gdy porówna się go z 11,9% pacjentek mających problem nie planowanej ciąży. Wynika z tego, że niestosowanie środków antykoncepcyjnych w młodym wieku (pytanie dotyczy pierwszej wizyty) nie świadczy o chęci posiadania potomstwa, ale często może być wynikiem nieznajomości zagadnienia i braków w zakresie edukacji seksualnej. Z drugiej strony można domniemywać, że ginekolog nie jest postrzegany jako osoba, która bezstronnie wypowie się w sprawie antykoncepcji, udzieli sensownej porady, innej niż spirala, hormony, szklanka wody.

Pytanie 7: Czy w czasie pierwszej wizyty u ginekologa lekarz wyjaśnił, na czym polega badanie ginekologiczne?

Znaczna większość (69,1%) respondentów stwierdziła, że lekarz nie wyjaśnił, na czym polega badanie ginekologiczne, bądź zrobił to niewystarczająco; 28,7% kobiet przyznało, że lekarz udzielił wyjaśnień na temat badania. Takie wyniki wskazują, że pacjentki nie oceniają najlepiej pracy ginekologów: nie wytłumaczyli oni w większości przypadków istoty badania, które miało nastąpić. Świadczy to, że lekarze nie mają dostatecznego przygotowania w zakresie relacji lekarz - pacjentka, co wpływa na doznania związane z wizytą i na późniejszy stosunek do wizyt, badań itp. W związku z tym przypuścić można, że większość pacjentek podczas pierwszej wizyty niedokładnie wiedziała, co się z nimi dzieje, a jest to jeden z podstawowych czynników sprawiających, że najprawdopodobniej było to doświadczenie przykre. Mimo że stosunkowo niski odsetek respondentek oceniał informacje przekazane przez lekarza pozytywnie, to ten wynik może być i tak zbyt optymistyczny w porównaniu z populacją generalną. Ciekawe byłoby na przykład przeprowadzenie, dla porównania, badań w małych wioskach (można przypuszczać, że odsetek osób zadowolonych z wyjaśnień lekarza byłby tam jeszcze niższy).

Pytanie 8: Czy w czasie pierwszej wizyty lekarz poinformował o potrzebie regularnych badań kontrolnych?

1. Tak                                       39,5%
2. Nie                                       42,4%
3. Niewystarczająco                  15,0%
4. Brak odpowiedzi                     3,1%

Odpowiedzi na to pytanie ankiety można zinterpretować analogicznie do pytania poprzedniego: 57,4% kobiet nie otrzymało tych informacji od lekarza, mimo że konieczność regularnych badań jest traktowana przez zdecydowaną większość respondentek jako nie podlegającą wątpliwości (por. np. pyt. 10); 39,5% respondentek stwierdziło, że otrzymały informacje od lekarza.

Dodatkowo stwierdzić można, że bardzo nieliczne "braki odpowiedzi" na pytania 5-8 mogą wskazywać na duża trafność narzędzia badawczego, którego konstrukcja umożliwia znacznej większości respondentek adekwatne umieszczenie wybranej odpowiedzi wśród tych, które są zaproponowane do wyboru.

Pytanie 9: Jak często chodzi Pani do ginekologa?

Odpowiedź na to pytanie ankiety napawa optymizmem. Ponad połowa respondentek odwiedza ginekologa przynajmniej raz w roku. Można uznać, że 75% respondentek odwiedza ginekologa dość regularnie. Zaledwie 22,7% kobiet wybiera odpowiedź 3, która może oznaczać, że odwiedzają one ginekologa np. raz na dwa trzy lata lub że nie odwiedzają go wcale. Zważywszy że wśród respondentek są osoby bardzo młode, które jeszcze nie były u ginekologa z pierwszą wizytą, albo nie odbyły jeszcze następnej wizyty - uzyskany wynik wydaje się znacznie odbiegać na korzyść od tendencji obecnych w populacji generalnej.

Pytanie 10: Z jakich powodów chodzi Pani do ginekologa? (można było wskazać więcej niż jedną odpowiedź)

Ponieważ można było wskazać kilka odpowiedzi na to pytanie, występujące odsetki nie sumują się do 100. Można więc mówić o względnej częstości występowania poszczególnych powodów chodzenia do ginekologa. Ogólnie odpowiedzi na to pytanie można zinterpretować analogicznie jak odpowiedzi na pytanie 6: powodem wizyty rzadziej jest choroba lub jakiś stan patologiczny, znacznie częściej zaś osoby zdrowe szukają potwierdzenia prawidłowości swego stanu zdrowia lub oczekują porad z dziedziny profilaktyki. Zwraca uwagę dysproporcja między częstością występowania kategorii 2 i 3. Świadczy to, że w większości przypadków badania kontrolne u ginekologa nie mają związku z poradą antykoncepcyjną, a z odpowiedzi na inne pytania można wnosić, że dla wielu kobiet ten właśnie problem jest niezwykle palący. Można sądzić, że w sprawie antykoncepcji kobiety często same sobie radzą, raz lepiej raz gorzej, bez pomocy lekarza.

Pytanie 11: Czy podczas typowej wizyty jest Pani traktowana właściwie, tzn. z przestrzeganiem zasad szacunku, tajemnicy lekarskiej, prywatności (tj. czy informacje z gabinetu nie przedostają się na zewnątrz, czy w trakcie badania nie wchodziły do gabinetu inne osoby itp.)?

W przeciwieństwie do interpretacji odpowiedzi na poprzednie pytania, wydźwięk odpowiedzi na to pytanie jest raczej negatywny: 31,3% pacjentek nie było traktowanych właściwie (mimo że dla 14,1% owe złe traktowanie było sporadyczne). Wynik ten daje się zinterpretować dzięki przywołaniu tych samych zmiennych niezależnych, które odgrywały dużą rolę w analizie odpowiedzi na poprzednie pytania. Chodzi zwłaszcza, jak się wydaje, o wykształcenie respondentek, a także o to, że w większości są one mieszkankami dużych lub bardzo dużych miast. Takie kobiety są bardziej świadome swoich praw i bardziej wyczulone na wszelkie przejawy niewłaściwego traktowania. To, co osobie niewykształconej lub nie zaznajomionej z zasadami funkcjonowania etyki lekarskiej może się kojarzyć z przykrą, upokarzającą, lecz konieczną rutyną działania gabinetów ginekologicznych, osoby bardziej "światłe" traktują jako przejaw braku szacunku dla pacjentek, niedbalstwa lub nagannego łamania zasad etyki zawodowej. Charakterystyczne jest, że optymistyczny wydźwięk mają odpowiedzi na te pytania, które dotyczą działań samych respondentek, krytycyzm zaś badanych wzbudzają działania innych osób niż one same. Przesłanki obu tych tendencji są te same (głównie wykształcenie). Analogiczne do odpowiedzi na pytanie 11 mogą być zinterpretowane odpowiedzi na pytania 12, 14, i 15. Zostaną one teraz omówione łącznie.

Pytanie 12: Czy informacje, które uzyskuje Pani podczas typowej wizyty są dla Pani wystarczające?

1. Tak                                     66,1%
2. Nie                                      30,9%
3. Brak odpowiedzi                     2,9%

Pytanie 13: Czy podczas wizyty ginekolog bada Pani piersi?

Odpowiedzi na to pytanie nie są zbyt budujące: w ponad połowie przypadków ginekolog nigdy nie bada piersi swoich pacjentek, regularnie zaś robi to zaledwie 21,9% lekarzy. Ponadto jeśli się założy, że badanie piersi nie musi być związane z profilaktyką nowotworową, lecz np. z ciążą, karmieniem, sytuacja przedstawia się jeszcze gorzej. Znów ciekawe by było zbadanie tych proporcji w populacji generalnej.

Pytanie 14: Czy zdarzyło się, że słyszała Pani podczas wizyty niewłaściwe Pani zdaniem uwagi pod swoim adresem? (np. na pytanie o antykoncepcję: "za młoda Pani jest, by myśleć o seksie", "już Pani powinna mieć dzieci" i in.)

1. Tak                                           7,0%
2. Nie                                          82,3%
3. Czasami                                    7,4%
4. Brak odpowiedzi                         3,2%

Pytanie 15: Czy zdarzyło się, że lekarz przekroczył granice dozwolone badaniem (molestowanie seksualne)?

1. Tak                                   3,9%
2. Nie                                  93,5%
3. Brak odpowiedzi                2,6%

Zbiorcza analiza powyższych trzech pytań pozwala na wzmocnienie interpretacji odpowiedzi na pytanie 11. Respondentki mają sporo zastrzeżeń do funkcjonowania ginekologicznej opieki zdrowotnej: 30,9% uważa informacje uzyskane od lekarza za niewystarczające. Jest to bardzo dużo, zważywszy, że - jak to było ukazane w odpowiedziach na pytania 6 i 10 - większość respondentek przychodzi do ginekologa między innymi po informacje. Odpowiedzi na pytanie 14 wskazują, że 14,4% respondentek niekiedy lub często słyszy niewłaściwe uwagi pod swoim adresem. Znowu można uznać, że jest to dużo. "Ciemną liczbę" stanowi tu bowiem liczba takich wypowiedzi lekarzy, które pacjentki mogły uznać za "przykre, choć obiektywnie słuszne". Tak więc w ankiecie odnotowane są tylko takie zachowania lekarza, które pacjentki potraktowały jako naruszające ich sferę prywatności i godność osobistą. W odpowiedziach na pytanie 15 odsetek kobiet potwierdzających zachowania lekarza wskazujące na molestowanie seksualne (3,9%) można uznać za bardzo znaczny, gdyż na dobrą sprawę każdy przypadek takiego zachowania powinien mieć swój finał w sądzie. Można nawet powiedzieć, że 3,9% zachowań kryminalnych w gabinecie ginekologa to odsetek wręcz alarmujący - zwłaszcza że, ze względu na niereprezentatywność badanej próby, zjawisko to przypuszczalnie stanowi "wierzchołek góry lodowej" i wśród osób mniej świadomych swoich praw może przybierać znacznie większe rozmiary. Ze względu na doniosłość tego problemu wskazane by było dokonanie pogłębionych badań na ten temat, aby skorygować subiektywne doznania, które nie podpadają pod prawne określenia "molestowania seksualnego". Niestety, badania ankietowe nie pozwalają na wyciąganie żadnych wniosków na ten temat.

Pytanie 16: Czy stosuje Pani bądź stosowała kiedykolwiek metody zapobiegania ciąży?

Odpowiedzi znacznej większości respondentek na to pytanie są pozytywne. Dodatkowo pamiętać trzeba, że 4,6%respondentek nie ukończyło jeszcze 20 lat, a więc zapewne część spośród nich nie podjęła jeszcze współżycia seksualnego. W związku z tym stwierdzić można, że około trzech czwartych osób z badanej próby aprobuje stosowanie środków antykoncepcyjnych. Należy uznać ten wskaźnik za wysoki.

Sześć kolejnych pytań odnosiło się do respondentek, które stosują zapobieganie ciąży. W badanej próbie było ich 884; w poniższej analizie ta liczba stanowić będzie podstawę obliczania odsetków.

Pytanie 17: Czy stosowała Pani kiedykolwiek (można wybrać więcej niż jedną odpowiedź):

1. Doustne tabletki hormonalne                                  44,9%
2. Spiralę                                                                  24,7%
3. Krążki dopochwowe, kapturki                                   4,0%
4. Globulki dopochwowe, kremy                                  28,6%
5. Prezerwatywy                                                        58,0%
6. Brak odpowiedzi                                                      8,9%

Odsetki te nie sumują się do 100%, ponieważ respondentki mogły wybierać więcej niż jedną odpowiedź. Względna częstość stosowania poszczególnych środków antykoncepcyjnych jest bardzo zróżnicowana. Największą popularnością cieszą się prezerwatywy i doustne środki hormonalne, najmniej popularne są zaś krążki dopochwowe i kapturki. Zwraca uwagę stosunkowo znaczny odsetek "braku odpowiedzi". Należy sądzić, że to wyjście wybrały osoby, które odpowiedziały pozytywnie na następne pytanie.

Pytanie 18: Czy stosowała Pani kiedykolwiek tzw. metody naturalne (można wybrać więcej niż jedną odpowiedź)?

1. Metodę termiczną                                                                  15,4%
2. Metodę Ogino-Knauss (kalendarzyk małżeński)                        49,3%
3. Metodę Billingsów                                                                  25,5%
4. Brak odpowiedzi                                                                     30,7%

Jeśli przyjąć, że 30,7% "braku odpowiedzi" świadczy o niestosowaniu metod naturalnych, to trzeba stwierdzić, że metody te są znacznie mniej popularne niż poprzednio omówione. Spośród nich najwięcej osób - blisko połowa - wybiera kalendarzyk małżeński.

Pytanie 19: Czy stosowała Pani stosunek przerywany?

1. Zawsze                                   4,9%
2. Nigdy                                     20,7%
3. Często                                   33,6%
4. Rzadko                                  37,6%
5. Brak odpowiedzi                      3,3%

Z powyższych odpowiedzi można wnosić, że zaledwie dla 4,9% badanych kobiet stosunek przerywany stanowi podstawową metodę zapobiegania ciąży, choć większość z nich stosuje tę metodę niekiedy lub często.

Pytanie 20: Czy lekarz proponował Pani środki antykoncepcyjne?

1. Tak                                      38,2%
2. Nie                                      45,4%
3. Czasami                              12,9%
4. Brak odpowiedzi                     3,5%

Proponowanie przez lekarza środków antykoncepcyjnych z własnej inicjatywy nie jest stałą praktyką ginekologów. Można więc przypuszczać, że wiele badanych osób swoje wiadomości na temat środków antykoncepcyjnych zdobywa poza gabinetami ginekologicznymi i na tym opiera swoje preferencje w tej dziedzinie. Co więcej, nie jest wykluczone, że przynajmniej część respondentek stosuje środki wybrane przypadkowo, nie te, które byłyby dla nich najlepsze, bez możliwości skonsultowania swojego wyboru z lekarzem.

Pytanie 21: Jaką metodę planowania rodziny lekarz proponował Pani?

W odpowiedziach na to pytanie widać ciekawą prawidłowość: środki najczęściej polecane przez lekarza (spirala) nie są tymi, które są najczęściej stosowane przez pacjentki (prezerwatywy, tabletki). Potwierdza to przypuszczenie sformułowane przy interpretacji odpowiedzi na pytanie 20. Okazuje się, że często przez lekarza proponowana jest propozycją nie przyjmowaną przez pacjentki. To mijanie się oczekiwań może wynikać z tego, że spirala jest metodą dość kosztowną, proponowaną odpłatnie, a zatem stanowi dodatkowe źródło dochodu dla ginekologów. Zachodzi podejrzenie, że zalecanie spirali może wynikać ze względów finansowych, a nie ze wskazań medycznych, zwłaszcza, że wśród respondentek ta metoda nie cieszy się popularnością.

Pytanie 22:Czy wyjaśnił, jakie są metody antykoncepcyjne, ich zalety i wady?

Odpowiedzi na to pytanie dają się z kolei łatwo uzgodnić z analizą odpowiedzi na pytanie 20: 61,1% respondentek nie uzyskało żadnych lub prawie żadnych wyjaśnień na temat zalet i wad środków antykoncepcyjnych. Ogólnie analiza odpowiedzi na pytania 20, 21 i 22 daje niezbyt optymistyczny obraz funkcjonowania gabinetów ginekologicznych w dziedzinie upowszechniania metod planowania rodziny.

Pytanie 23: (Przeznaczone dla kobiet, które nigdy nie stosowały antykoncepcji. Osób takich jest 312, liczba ta stanowi podstawę obliczania odsetków w tym pytaniu). Dlaczego Pani nie stosowała antykoncepcji?

1. Nie znam takich metod                                                          4,5%
2. Lekarz mi o nich nie mówił                                                     3,5%
3. Boję się skutków ubocznych                                                 28,2%
4. Środki antykoncepcyjne są dla mnie za drogie                         1,3%
5. Względy religijne                                                                   4,5%
6. Niedostępne w mojej okolicy                                                   0,3%
7. Nie prowadzę współżycia                                                      14,4%
8. Inne                                                                                     23,7%
9. Brak odpowiedzi                                                                   23,4%

Osób, które nie stosowały antykoncepcji, jest stosunkowo mało: 25,5% badanej próby (por. pyt. 16). Wśród odpowiedzi na pytanie 23 istotne są cztery: 3, 7, 8 i 9. Kategoria 7 stanowi tak zwaną "okoliczność obiektywną", czyli taki typ zachowania, który "blokuje" możliwość wyrażenia poglądów na stosowanie środków antykoncepcyjnych. Kategoria 3 jest natomiast kategorią "subiektywną" w tym sensie, że na podstawie zdawkowej odpowiedzi ankietowej trudno rozszyfrować jej znaczenie. Przypuścić można, że kategorię tę wybierają osoby "niedoinformowane", a także z jakichś innych, nie uwzględnionych w ankiecie powodów "źle" nastawione do antykoncepcji. Zastanawiająca jest dość znaczna liczebność osób wybierających tę kategorię, warto by było zastanowić się bliżej, jakie "skutki uboczne" respondentki mają na myśli i dlaczego lęk przed nimi jest większy niż lęk przed niepożądaną ciążą. Wydaje się, że dochodzą tu do głosu pewne uprzedzenia związane z przekonaniem o szkodliwości tabletki hormonalnej. Nowa generacja hormonalnych środków antykoncepcyjnych zdecydowanie różni się od starej, przy której skutki uboczne były rzeczywiście duże. Analizowany wynik świadczy o ogromnych lukach edukacyjnych i o niedomaganiach systemu opieki zdrowotnej w tym zakresie.

Znacząca jest także liczebność kategorii 5, czyli 4,5% respondentek ujmujących problematykę planowania rodziny w kategoriach religijnych, a nie zdrowotnych. Interesująca jest sama możliwość takiego ujęcia, która wśród osób badanych jest bardzo rzadka, ale należy przypuszczać, że w populacji generalnej jest znacznie częstsza i blokuje racjonalne metody kontrolowania własnej płodności.

Bardzo znamienne są także kategorie 8 i 9, które łącznie potraktować można jako nie udzielenie konkretnej odpowiedzi: 47,1% osób nie potrafi lub nie chce odpowiedzieć na to pytanie. Może być kilka przyczyn tego stanu rzeczy. Być może część respondentek po prostu nie wie, dlaczego nie stosuje antykoncepcji, nie zastanawia się nad tym.

Niektóre kobiety mają trudności z zajściem w ciążę albo w ogóle są bezpłodne i nie muszą stosować antykoncepcji. Jeszcze inne, jak można sobie wyobrazić, chcą mieć dużo dzieci - tyle na ile pozwala im płodność, i w ogóle nie planują rodziny, w myśl zasady "co będzie, to będzie". Dla części osób odpowiedź na to pytanie może być krępująca. Możliwe są jeszcze inne przyczyny. Ponieważ odpowiedzi 8 i 9 są bardzo częste, w przyszłych badaniach na podobny temat warto by było bardziej precyzyjnie "rozbić" te kategorie: być może uda się wtedy uchwycić jakąś istotną tendencję, która na razie jest niewidoczna. Prawdopodobnie wynika to z tego, że sfera seksualności człowieka jest w naszym społeczeństwie ciągle jeszcze ujmowana jako tabu, nawet wśród osób wykształconych.

Pytanie 24: Czy ma Pani stałego lekarza ginekologa?

Nieco więcej niż połowa respondentek ma stałego lekarza. Analizy odpowiedzi na pytania 24-30 będą przebiegały dwutorowo: (A) oddzielnie dla całej badanej próby oraz (B) dla osób mających stałego lekarza (702 ankiety).

Proporcje poszczególnych odpowiedzi są analogiczne dla całej badanej próby i dla osób mających stałego lekarza: lekarzami nieco częściej są mężczyźni niż kobiety. Wynika z tego, po pierwsze, że większość lekarzy ginekologów, z którymi stykają się respondentki, to mężczyźni, oraz, po drugie, że większość pacjentek wybiera stałego lekarza nie sugerując się szczególnie jego płcią.

Pytanie 26: Czy płeć lekarza ma dla Pani znaczenie?

Znowu proporcje odpowiedzi w grupach A i B są analogiczne i wskazują, że większość pacjentek nie sugeruje się płcią lekarza. Odpowiedź "tak" jest niejednoznaczna, gdyż nie wiadomo, która płeć jest preferowana. Ciekawe światło na powyższe wyniki rzuca fakt, że - zgodnie z danymi uzyskanymi z Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego - w Polsce 70% ginekologów stanowią mężczyźni, 30% zaś - kobiety. Okazuje się zatem, że wybór lekarza przez pacjentki nie jest zupełnie przypadkowy: znacznie trudniej jest "natrafić" na kobietę niż mężczyznę. W związku z tym część respondentek musiała świadomie wybierać kobietę jako swojego ginekologa.

Odpowiedzi na to pytanie potwierdzają wykryte wcześniej prawidłowości. Dla większości pacjentek płeć lekarza nie ma znaczenia (znamiennie wysoki odsetek braku odpowiedzi), a wśród tych osób, które przywiązują do tego znaczenie, mężczyźni są równie często preferowani jak kobiety. Preferencje osób mających stałego lekarza różnią się nieznacznie od preferencji pozostałych badanych. Różnica ta wskazuje, że osoby mające stałego lekarza częściej wolą, aby była nim kobieta, natomiast osoby nie mające stałego lekarza wybierają mężczyznę, przy czym nie wiadomo, czy jest to świadomy wybór (jak w grupie B), czy też przypadkowe korzystanie z usług lekarza, który akurat jest do dyspozycji.

W odpowiedziach na to pytanie, podobnie jak to miało miejsce przy analizie pytań 25-27, nie zaznaczają się istotne różnice między grupą A i B. Oznacza to, że respondentki nieco częściej chodzą do lekarza państwowego niż prywatnego, niezależnie od tego, czy traktują go jako lekarza stałego, czy też nie. Dane wskazują, że niektóre osoby wybierały jednocześnie kategorię 1 i 2, z czego wynika pewna niejednoznaczność: czy chodzi o lekarza praktykującego w dwóch różnych miejscach, czy też o dwóch różnych lekarzy. W każdym razie kategorię tę wybiera zdecydowana mniejszość respondentek.

Odpowiedzi osób z grup A i B zasadniczo są do siebie podobne, choć zaznacza się kilka różnic. Kategoria 1 jest najczęściej wybierana przez obie grupy; przez osoby mające stałego lekarza znacząco częściej niż przez pozostałe. Dla obu grup ważne są kategorie 2 i 4, choć kolejność częstości wybierania tych kategorii jest w obu grupach odwrotna: dla osób mających stałego lekarza ważniejsza jest wysoka jakość usług, dla pozostałych zaś osób - bezpłatność usług. Najwyraźniejsza różnica między grupami A i B dotyczy kategorii 6. Brak odpowiedzi można traktować jako wskaźnik tego, że nie ma się stałego lekarza albo w ogóle nie odwiedza się ginekologa, lub też że odwiedzanie tego, a nie innego lekarza nie wiąże się z żadnym wyborem, lecz jest najzupełniej przypadkowe.

W odpowiedziach na to pytanie ponownie nie ujawniają się żadne zasadnicze różnice między grupą A i B. Najczęściej wybierane w obu grupach są kategorie 1, 4, 3, 2. Wydaje się, że obraz lekarza jest mocno wyidealizowany, zwłaszcza w porównaniu z pytaniami 7, 8, 11, 12. Być może wynika to z tego, że pytanie zostało zadane w sposób sugerujący, iż pacjentki w ogóle mają jakiegoś lekarza, z którego są zadowolone. Nie jest to takie oczywiste, co pośrednio potwierdza znaczny odsetek (16%) braku odpowiedzi w grupie A.

Podsumowując analizę odpowiedzi na pytania 24 - 30 można powiedzieć, że stały lekarz, którego ma ponad połowa respondentek, wybierany jest dość przypadkowo, a jego wybór nie zależy raczej od płci, ani od tego, czy praktykuje on w placówce państwowej, czy prywatnie. Najważniejsze jest zaufanie, jakim można go darzyć i wysoka jakość świadczonych przez niego usług. Respondentki najbardziej zadowolone są z lekarzy, których kompetencja objawia się w informowaniu pacjentek i rozmawianiu z nimi oraz w kierowaniu na specjalistyczne badania. Dzieje się tak niezależnie od tego, czy pacjentki traktują lekarza, do którego chodzą, jako lekarza stałego, czy też nie.

Do analizowanej grupy zagadnień odnosi się kilka swobodnych wypowiedzi respondentek, będących odpowiedziami na pytanie otwarte. Oto ich treść:

Generalny wniosek, jaki można wysnuć z powyższych wypowiedzi, jest taki, że lekarze prywatni oceniani są bardzo dobrze, natomiast funkcjonowanie państwowej służby zdrowia jest oceniane na ogół krytycznie. Formę swobodnej wypowiedzi wybrały prawdopodobnie te pacjentki, które chciały powiedzieć coś bardzo ważnego. Mówiły albo o zaletach własnego lekarza (najczęściej prywatnego), albo o bardzo złej kondycji państwowej służby zdrowia.

Pytanie 31: Czy rodziła Pani?

W analizach odpowiedzi na pytania 32-43 liczba osób, które rodziły - jest ich 922 - będzie stanowiła postawę obliczania odsetków.

Pytanie 32: Ile razy Pani rodziła?

Liczba porodów wśród respondentek jest charakterystyczna dla wykształconych osób mieszkających w miastach. Połowa respondentek rodziła dwa razy. Nieco mniej respondentek rodziło raz, co dziesiąta rodziła trzy razy. Pozostałe odpowiedzi wybierane były znacznie rzadziej.

Pytanie 33: Kiedy Pani rodziła? (można wybrać więcej niż jedną odpowiedź)

Odpowiedzi na to pytanie zgodne są z odpowiedzią na pytanie 1. Większość respondentek jest w wieku 21 do 50 lat, stąd większość porodów miała miejsce od lat siedemdziesiątych do dziewięćdziesiątych.

Pytanie 34: Czy opieka medyczna w czasie porodu była zadowalająca?

1. Tak                                                                  56,0%
2. Nie                                                                  23,1%
3. W stopniu niedostatecznym                              20,0%
4. Brak odpowiedzi                                                2,2%

Nieco ponad połowa respondentek była zadowolona z opieki podczas porodu; pozostałe osoby uważały opiekę za złą lub niewystarczającą. Należy przypuszczać, że im dawniej odbywał się poród, tym więcej pacjentek miało zastrzeżenia do opieki w czasie porodu.

Pytanie 35: Czy personel w czasie porodu był:

Zaledwie znikomy odsetek respondentek twierdzi, że w czasie porodu personel był nieżyczliwy i nieuczynny. Pozostałe osoby nie mają większych lub żadnych zastrzeżeń do zachowania personelu. Kwestią otwartą pozostaje jednak sprawa standardów, według których mierzone było zachowanie personelu: czy rutynowa pomoc z lat sześćdziesiątych czy siedemdziesiątych byłaby satysfakcjonująca dla kobiet rodzących obecnie? Niestety, na podstawie wystandaryzowanej ankiety niemożliwa jest odpowiedź na to pytanie, konieczne byłoby przeprowadzenie pogłębionych badań.

Pytanie 36: Czy mogła Pani wybrać pozycję rodzenia?

Osoby, które pozytywnie odpowiedziały na to pytanie, to zapewne osoby młode, rodzące w ostatnich latach. Bardzo znaczący odsetek odpowiedzi negatywnych oznacza, że do niedawna pacjentki w większości szpitali w ogóle nie były informowane w takiej możliwości. Trudno powiedzieć, czy odpowiedzi na to pytanie wskazują na początek nowego trendu; dopiero za kilka lat okaże się, czy zmieniają się proporcje odpowiedzi pozytywnych i negatywnych.

Pytanie 37: Czy ktoś z bliskich uczestniczył w porodzie?

Odpowiedzi na to pytanie można zinterpretować analogicznie jak odpowiedzi na pytanie poprzednie. Prawdopodobnie mamy tu do czynienia z nowym trendem, a bardzo mała liczebność kategorii 1, 4 i 5 świadczyć może o tym, że jeszcze do niedawna nikt w polskich szpitalach nie słyszał o takiej możliwości.

Pytanie 38: Jeśli w pytaniu 36 i 37 odpowiedziała Pani "tak", to czy były jakieś dodatkowe opłaty?

Odpowiedź na to pytanie nie jest miarodajna, gdyż liczebność odpowiadających na nie osób jest większa niż tych, które odpowiedziały "tak" na pytania 36 i 37.

Pytania 39 - 43 dotyczą warunków, jakie panowały w oddziale położniczym po porodzie; zostaną one omówione łącznie.

Pytanie 39: Czy na oddziale położniczym okazywano Pani szacunek, troskę, zainteresowanie?

1. Tak                                                                  44,8%
2. Nie                                                                  16,7%
3. W stopniu niedostatecznym                               34,2%
4. Brak odpowiedzi                                                 4,3%

Pytanie 40: Czy namawiano Panią do naturalnego karmienia piersią, uczono, jak to robić?

1. Tak                                             43,0%
2. Czasami                                     23,4%
3. Nie                                             31,9%
4. Brak odpowiedzi                            1,7%

Pytanie 41: Czy uczono Panią pielęgnacji dziecka (jak przewijać, kąpać, itp.)?

1. Tak                                              31,5%
2. Czasami                                      10,3%
3. Nie                                              55,6%
4. Brak odpowiedzi                            2,6%

Pytanie 42: Czy zapewniono Pani w szpitalu właściwe warunki higieniczne i bytowe (np. zmieniano koszulę, pościel, pomagano w pielęgnacji piersi itp.)?

1. Tak                                     39,4%
2. Czasami                             33,9%
3. Nie                                     24,4%
4. Brak odpowiedzi                    2,3%

Pytanie 43: Czy na oddziale były oficjalne odwiedziny?

1. Tak                                     13,2%
2. Nie                                      82,2%
3. Brak odpowiedzi                    3,6%

Wszystkie przedstawione powyżej pytania mają podobny wydźwięk. W odpowiedziach na pytania 39, 40 i 41 częstość odpowiedzi pozytywnych i negatywnych jest podobna i oscyluje wokół 50%. Może to oznaczać, że odpowiedzi na te pytania ukazują zróżnicowaną kondycję służby zdrowia i\lub zróżnicowane standardy, według których dokonuje się oceny funkcjonowania służby zdrowia w dziedzinie położniczej. Nie widać tu żadnej specyficznej prawidłowości oprócz tej, że około połowy respondentek jest niezadowolonych ze wszystkich aspektów pobytu w szpitalu położniczym, które są wymienione w pytaniach. Warunki pobytu w szpitalu nie są więc szczególnie budujące. Nieco lepiej oceniane są warunki higieniczne (pytanie 42): tylko 24,4% respondentek wyraża zdecydowane niezadowolenie. Choć z drugiej strony wskaźnik ten można uznać za bardzo wysoki, jeśli przyjąć, że w pytaniu wymienione jest absolutne minimum zachowania higieny (zmienianie koszul i pościel). Odpowiedź na pytanie 43 można ująć analogicznie jak odpowiedzi na pytania 36 i 37: zdecydowana większość odpowiedzi negatywnych wynika z tego, że do niedawna odwiedziny w szpitalach położniczych były zakazane.

Podsumowując odpowiedzi na pytania dotyczące porodu można stwierdzić, że służba zdrowia nie funkcjonuje w tym zakresie zbyt dobrze (dodatkową okolicznością jest to, że większość respondentek stanowią mieszkanki dużych i bardzo dużych miast; w małych miasteczkach i na wsiach jest zapewne jeszcze gorzej). Ponadto odpowiedzi na te pytania nie są zbyt wskaźnikowe, gdyż w dziedzinie opieki nad położnicami zachodzą obecnie w naszym kraju ważne przemiany. W związku z tym zmieniające się kryteria oceny funkcjonowania oddziałów położniczych są zmienną interweniującą, nad którą badacze nie mają kontroli.

Pytanie 44: Czy Pani albo Pani partner poddali się sterylizacji?

1. Tak-ja                                               1,7%
2. Tak-partner                                        0,7%
3. Nie                                                  91,5%
4. Brak odpowiedzi                                 6,1%

Zabieg sterylizacji jest czymś wyjątkowym: poddały się mu tylko pojedyncze osoby. Stosunkowo wysoki odsetek "braku odpowiedzi" może wskazywać, że niektóre respondentki nie wiedzą, co oznacza sam termin.

Pytanie 45: Czy uważa Pani, że sterylizacja powinna być prawnie dozwolona na życzenie jako metoda antykoncepcyjna?

Choć zabieg sterylizacji jest wykonywany niezwykle rzadko, to jednak niemal trzy czwarte respondentek chciałoby go widzieć jako metodę antykoncepcji. Wynik ten daje dużo do myślenia, ponieważ takie poglądy nie są zgodne ze stanem prawnym obowiązującym w Polsce. Tak duża akceptacja sterylizacji jako metody antykoncepcji pozwala przypuszczać, że zmiana prawa w tym zakresie spotkałaby się z przychylnym nastawieniem polskich kobiet.

Pytanie 46: Czy poddała się Pani kiedykolwiek aborcji?

Aborcji dokonało ponad 30% respondentek (niektóre z nich wybrały kategorię 1 i 2, stąd wyniki nie sumują się do 100%). Znaczna różnica w częstości wyborów kategorii 1 i 2, wynika przede wszystkim z tego, że okres przed zmianą ustawy trwał nieporównanie dłużej niż okres po jej zmianie.

Pytanie 47: Czy uważa Pani, że aborcja powinna być dopuszczalna na życzenie kobiety?

1. Tak                                            83,4%
2. Nie                                             11,2%
3. Brak odpowiedzi                            5,4%

Wynik ten wskazuje, że nawet te osoby, które same nigdy nie poddały się aborcji, uważają ten zabieg za dopuszczalny. Uważa tak zdecydowana większość respondentek. Choć ten wynik nie jest reprezentatywny dla populacji generalnej, to jego wymowa jest bardzo ważna. Respondentki bowiem, jako osoby wykształcone, należą do środowisk opiniotwórczych, a zatem ich poglądy na kwestę aborcji stanowią, jak się wydaje, wyraz pewnego ogólnego trendu, który jest także obecny, choć z nieco mniejszą siłą, w różnych innych środowiskach. Wynik ten wskazywać może również, że na to, że zdecydowana większość respondentek rozumie prawo do aborcji jako realizację prawa do stanowienia o sobie. W związku z tym sformułowanie "aborcja na życzenie" należy rozumieć jako warunek ogólny, mieszczący w sobie inne, bardziej szczegółowe warunki i możliwości legalnej aborcji, takie jak np. aborcja ze wskazań medycznych, eugenicznych lub kryminalnych. Proste pytanie - aborcja na życzenie - tak lub nie, jest niemal dla wszystkich respondentek jasne i klarowne, skłania do udzielenia jednoznacznej odpowiedzi. Świadczyć to może o tym, że respondentki przyjmują odpowiedzialność za swoje wybory, nie widząc potrzeby, aby pracodawca miał je obwarowywać mnóstwem szczegółowych przepisów. Można przypuszczać, że 5,4 % kobiet, które nie udzieliły odpowiedzi na to pytanie, to osoby, które byłyby skłonne uznać aborcję z innych powodów niż "na życzenie kobiety"; odsetek ten jest jednak na tyle mały, że nie zakłóca w istotny sposób ogólnej wymowy innych odpowiedzi.

Na tematy związane z aborcją kilka respondentek udzieliło wypowiedzi swobodnych. Oto one:

Niektóre z tych wypowiedzi są bardzo dramatyczne w swojej wymowie. Uderzająca jest zgodność wyrażonych opinii - niezależnie od wieku, miejsca zamieszkania, wykształcenia, a także od tego, czy dana kobieta poddała się aborcji, czy też nie - wszystkie kobiety uważają, że aborcja powinna być dopuszczalna, choć argumenty uzasadniające taką postawę są różne.

Pytanie 48: Czy podejmowała Pani kroki, w celu zapobiegania bądź wczesnego wykrycia nowotworów kobiecych? (badania kontrolne, cytologia, samobadanie piersi itp.)

1. Tak                                              63,0%
2. Nie                                              15,1%
3. Rzadko                                        19,8%
4. Brak odpowiedzi                             2,0%

Z odpowiedzi na to pytanie wynika, że 82,8% respondentek podejmowało jakieś kroki, systematycznie lub sporadycznie, w celu zapobieżenia nowotworom lub ich wczesnego wykrycia. Świadczy to o dużej kulturze zdrowotnej badanej próby i jest zgodne z analizą odpowiedzi na pytania 5, 6, 9, 10.

Kolejne pytania 49 i 50 są pytaniami o stan faktyczny, nie zaś o opinie; zostaną one omówione łącznie.

Pytanie 49: Czy miała Pani poważne problemy zdrowotne narządów rodnych?

1. Tak                                         21,0%
2. Nie                                         78,0%
3. Brak odpowiedzi                       1,0%

Pytania 50: Czy miała Pani poważne problemy zdrowotne piersi?

1. Tak                                           8,8%
2. Nie                                          89,4%
3. Brak odpowiedzi                         1,8%

Pytanie 51: Czy były one wcześnie wykryte?
(Uwaga: częstość poszczególnych odpowiedzi obliczona jest dla osób, które w pytaniu 49 lub/i 50 odpowiedziały "tak". Osób takich jest 329 i liczba ta stanowi podstawę obliczania odsetków)

1. tak                                      62,0%
2. nie                                      17,6%
3. brak odpowiedzi                   20,4%

Znaczny odsetek "braku odpowiedzi" na to pytanie świadczy o prawomocności interpretacji odpowiedzi na pytanie poprzednie. Odpowiedzi na pytanie 51 nie są zbyt wskaźnikowe, ponieważ nie wiadomo, co oznaczaj ą poszczególne kategorie: czy zdaniem badanych (subiektywnie) choroby wykryto wcześnie lub późno, czy też miało to wymiar obiektywny, to znaczy umożliwiało lub nie skuteczną terapię. Można przypuścić, że część respondentek rozumiała sens pytania w pierwszym ujęciu, inna część - w drugim, stąd wybór poszczególnych kategorii może nie odzwierciedlać żadnej jednolitej tendencji.

Pytanie 52: W przypadku poważnych problemów, czy miała Pani dostęp do niezbędnych badań oraz zabiegów, a także dobrej, profesjonalnej opieki?
(Analiza odpowiedzi na to pytanie będzie przebiegała dwutorowo: A - dla wszystkich osób badanych; B - dla osób, które odpowiedziały "tak" w pytaniu 49 lub/i 50).

Można przyjąć, że osoby z grupy A, które nie udzieliły odpowiedzi na to pytanie, stanowią grupę, która została wyeliminowana w analizach odpowiedzi grupy B (osoby te nie miały doświadczeń, których posiadanie umożliwia odpowiedź na to pytanie). Ponad połowa osób z grupy B odpowiada na pytanie pozytywnie; kolejna grupa 28,6% osób wprawdzie nie odpowiada pozytywnie, ale nie jest też całkiem krytyczna wobec działań służby zdrowia. Można to określić w ten sposób, że w wypadku poważnych problemów zdrowotnych służba zdrowia mobilizuje wysiłki i stara się udzielić jak najlepszej pomocy-tylko 6,7% zainteresowanych pacjentek ocenia te działania negatywnie.

Pewne trudności interpretacyjne w analizie odpowiedzi na to pytanie powoduje okoliczność, że niektóre badania mogą być "obiektywnie" niedostępne (brak aparatury w danej miejscowości), albo niedostępne "subiektywnie" (brak wiedzy, że takie badanie jest w ogóle możliwe). Na takie trudności wskazuje znaczna liczebność kategorii 4, zwłaszcza jeśli chodzi o badania prenatalne, USG TV oraz badania cytohormonalne - można przypuszczać, że spory odsetek badanych kobiet w ogóle nie wie o możliwości przeprowadzenia takich badań. Badania cytologiczne i USG można wprawdzie uznać za dość dostępne i takie, których istotę i potrzebę przeprowadzania rozumie znaczna większość respondentek, niepokoi jednak to, że co dziesiąta kobieta nie ma dostępu do cytologii, a co czwarta do USG. Nad przyczynami mniejszej dostępności (prawdopodobnie spowodowanej czynnikami częściowo subiektywnymi) można by się zastanowić, traktując jako dodatkową zmienną zasób informacji kobiet o danym rodzaju badania.

Pytanie 54: Czy lekarz informował Panią o metodach łagodzenia skutków menopauzy (ostatniej miesiączki) oraz o potrzebie zapobiegania osteoporozie (nadmierna łamliwość kości)?

1. tak                                                              31,5%
2. nie                                                              48,5%
3. w niedostatecznym stopniu                           12,2%
4. brak odpowiedzi                                             7,8%

Zwraca uwagę znamienne zjawisko, że aż 63,7% respondentek nie podjęło żadnej terapii profilaktycznej. Wysoki wskaźnik braku odpowiedzi jest tu również znaczący i może oznaczać wysoki poziom niedoinformowania oraz niedostępności terapii. Mimo tych niejednoznaczności można uznać, że profilaktyczna kuracja hormonalna nie należy do rzadkości wśród badanych kobiet (wykształconych mieszkanek miast), choć z drugiej strony nie można powiedzieć, by była powszechna. Należy przypuszczać, że w populacji generalnej odsetek odpowiedzi pozytywnych byłby znacznie mniejszy. Również w tej dziedzinie funkcje informacyjne i usługowe służby zdrowia pozostawiaj ą wiele do życzenia.

Pytanie 57: Jeśli nie podjęła Pani kuracji hormonalnej, to ze względu na:
(Liczba kobiet, które nie podjęły kuracji hormonalnej (188), stanowi podstawę obliczania odsetków).

1. brak informacji                                                                               20,2%
2. brak dostępu do lekarza specjalisty w mojej okolicy                           1,1%
3. niechętny stosunek lekarza do terapii                                                5,3%
4. wysokie ceny środków hormonalnych                                              13,3%
5. obawy przed skutkami ubocznymi                                                   20,7%
6. niewiara w skuteczność                                                                    3,7%
7. inne                                                                                               27,1%
8. brak odpowiedzi                                                                              16,5%

Odpowiedzi na to pytanie można zinterpretować zgodnie z tym, co było powiedziane przy okazji analizy odpowiedzi na pytania 55 i 56. Okazuje się, że kategorie l, 7 i 8 mogą oznaczać podobne okoliczności: nieznajomość zagadnienia i/lub niedostępność terapii. Ogólne konkluzje, jakie można wysnuć z odpowiedzi na to pytanie, prowadzą do wniosku, że wiedza społeczna na temat kuracji hormonalnej jest dalece niewystarczająca, nawet wśród dobrze wykształconych mieszkanek dużych i bardzo dużych miast. Przede wszystkim zwraca uwagę, że ponad 20% respondentek obawia się skutków ubocznych terapii hormonalnej - co, jak można przypuszczać, wynika z funkcjonowania w społeczeństwie obaw na tle przekonania o szkodliwości hormonów dla organizmu - obaw wywodzących się z okresu, kiedy stosowane leki hormonalne miały rzeczywiście liczne skutki uboczne (lata sześćdziesiąte) - por. odpowiedzi na pytanie 23. Ponadto znaczące jest, że dla ponad 13% respondentek barierą w stosowaniu terapii hormonalnej są względy finansowe, co też częściowo można złożyć na karb polityki państwa w dziedzinie ochrony zdrowia kobiet.

Interesująca jest także stosunkowo duża liczebność kategorii 3, co może świadczyć o niedostatecznych kompetencjach lekarzy w tej kwestii, a także o możliwości nie zalecania terapii hormonalnej ze względów pozamedycznych (podobnych do tych, które powodują nie zalecanie środków antykoncepcyjnych).

Pytanie 58: Czy w szkole miała Pani zajęcia z edukacji seksualnej?

1. tak                                                              11,8%
2. nie                                                              68,9%
3. w niedostatecznym stopniu                           17,6%
4. brak odpowiedzi                                             1,7%

Pytanie 59: Czy uważa Pani, że ma dostateczną wiedzę i informacje na temat środków antykoncepcyjnych?

1. tak                                              61%
2. nie                                              37%
3. brak odpowiedzi                             3%

Odpowiedzi twierdzących na to pytanie jest niespodziewanie mało, co rzuca pewne światło na sens odpowiedzi na pytania 16-23. Zważywszy że respondentki to przeważnie osoby wykształcone, powyższy wynik może świadczyć o dość niskim poziomie edukacji w zakresie antykoncepcji w naszym społeczeństwie, gdyż prawdopodobnie w populacji generalnej analogiczny wynik byłby znacznie niższy.

Analiza odpowiedzi na to pytanie potwierdza przypuszczenia wysnute uprzednio, przy analizie pytania 59. Okazało się, że placówki edukacyjne (szkoła, lekarz) dostarczyły wiedzy na temat antykoncepcji tylko 45% respondentek. Pozostałe osoby nabyły tę wiedzę w sposób nie zinstytucjonalizowany. Środki masowego przekazu, a więc informacje popularne, często niepełne, nie dostosowane do wieku odbiorców, nie mające formy usystematyzowanego wykładu, uzyskiwane przypadkowo - stanowią główne źródło wiedzy dla większości osób. Trudno więc przypuszczać, aby ta problematyka była w większości przypadków przedmiotem rzetelnej, dobrze ugruntowanej, a zarazem przystępnej wiedzy.

Wyniki te ponownie wskazuj ą na ogromne braki w dziedzinie edukacji seksualnej, gdyż wskaźnik negatywnych odpowiedzi na to pytanie jest niepokojąco wysoki (jeśli brać pod uwagę, że respondentki są lepiej wykształcone niż populacja generalna).

Odpowiedzi na to pytanie są znamienne, wskazują bowiem, że niemal wszystkie badane kobiety, bez względu na dzielące je różnice, uważają że edukacja seksualna powinna być prowadzona w szkole. Wynik ten jest bardzo istotny, nawet jeśli wziąć pod uwagę, że badana próba nie jest reprezentatywna. Jeśli duża grupa wykształconych kobiet jest tak zgodna w opinii na ten temat, świadczy to o pewnej bardzo ważnej i wyraźnej tendencji, a także o zapotrzebowaniu społecznym w zakresie edukacji seksualnej.

Na zakończenie ankiety kilka respondentek wyraziło ogólne uwagi na temat przedstawionej w ankiecie problematyki. Oto one:

1. Na pytania, które zostały bez odpowiedzi, nie odpowiadam głównie z braku wiedzy na te tematy. Nie wiem np. nic nt. zalet i wad sterylizacji, nie leczyłam też żadnych poważnych schorzeń kobiecych, nie mam zatem orientacji w dostępności badań w naszym mieście [...] - (brak danych respondentki).

4. Obecnie mam 50 lat i zaczęty się kłopoty z przekwitaniem. Byłam u ginekologa, zapytał, czy stać mnie na leczenie hormonalne, bo jest drogie. Nic więcej nie pytał, przepisał tabletki, mówił, że lepiej będę się czułą, a ja po tych tabletkach czułam się gorzej. Wyczytałam w ulotce, że absolutnie nie mogą brać kobiety z krążeniem i ciśnieniem, a ja właśnie to mam. Tak skończyło się moje leczenie. Miesiąc temu trafiłam na innego lekarza, mam skierowanie na USG brzucha i USG piersi, ale od razu powiedziano, że muszę iść prywatnie. Nie wiem, kiedy pójdę. Tak właśnie się w kochanej Rzeczypospolitej leczy - średnie wykształcenie, małe miasto, mężatka.

5. Przez 25 lat opłacałam różnego rodzaju i różnej wysokości składki ubezpieczeniowe. Do dzisiaj nie korzystałam ze świadczeń i usług specjalistycznych i szpitala. Nie było potrzeby. Obecnie cierpię z powodu menopauzy. Korzystam z najtańszej formy terapeutycznej, tj. łykania tabletek z hormonami. Ale przez 4 lata nie stać mnie na specjalistyczne badania, które zapewne ujawniłyby potrzeby mojego organizmu. Niestety, wszystkie badania "na moje życzenie" kosztują b. drogo. Lekarz rejonowy nie ma prawa wydać skierowań, gdyż nie jestem "w stanie krytycznym". Dlaczego nie mogę skorzystać z niebagatelnej kwoty, składanej systematycznie przez 25 lat pracy na ubezpieczenie i leczenie? Czy muszę się doprowadzić "do ruiny", aby ktoś zlitował się i zaopiekował się mną? A może będzie już za późno! Chcę mieć prawo do dysponowania kontem "składkowym " dla zapobiegania chorobom. Chcę być zdrowa. Muszę wychować i utrzymać sama troje dzieci - wiek 41-50 lat, wyższe wykształcenie, miasto powyżej 500 tyś., rozwódka.

6. Chyba umrę z tej menopauzy, bo nie mogę z powodu cukrzycy brać hormonów, a w ciągu doby co godzinę zlewam się potem i wyłączam z wszelkiej pracy, fizycznej i intelektualnej. W okolicy dokonuje się skrobanek ciążowych nagminnie, mówią mi to te dziewczyny, którym służę poradą. Kosztuje to 10-20 starych milionów. To są ci sami szpitalni lekarze, którzy wołają przeciwko ustawie. Chodzą też do kościoła. Proszę popatrzeć na ich tryb życia. To nie ci strajkujący o nędzną podwyżkę. Dla mnie same środki hormonalne są niedostępne z powodu ceny. Ha, ha, mogę powiedzieć, że choć jestem 14 lat rencistką ani razu nie byłam w sanatorium ani nawet na wczasach rehabilitacyjnych. [...] Niby lepiej, ale straszliwie, żyć się nie chce [...] - wiek powyżej 50 lat, wyższe wykształcenie, miasto powyżej 500 tyś., rozwódka.