Antykoncepcja hormonalna
Pigułki antykoncepcyjne zawierające dwa składniki hormonalne
Pigułki antykoncepcyjne zawierające tylko jeden składnik hormonalny
Co zrobić, gdy zapomni się wziąć pigułkę?
Przeciwwskazania do stosowania pigułek antykoncepcyjnych
Inne hormonalne metody antykoncepcyjne
Antykoncepcja doraźna (po niezabezpieczonym stosunku)
Domaciczne wkładki antykoncepcyjne
Sposób zakładania i usuwania domacicznej wkładki antykoncepcyjnej
Mechaniczne i chemiczne środki antykoncepcyjne
Prawidłowe posługiwanie się prezerwatywami
Równoczesne stosowanie dwóch rodzajów antykoncepcji
Sterylizacja - czyli trwałe zabezpieczenia się przed niepożądaną ciążą
Naturalne metody zapobiegania ciąży
Metoda termiczna
Metoda billingsów
Kalendarzyk małżeński
Karmienie piersią
Skuteczność metod antykoncepcyjnych
S ł o w n i c z e k
Celem broszury jest przekazanie w przystępnej formie podstawowych informacji o metodach zapobiegania ciąży.
Mówiąc najogólniej, antykoncepcja to działania zmierzające do niedopuszczenia do zapłodnienia komórki jajowej i zajścia w ciążę. Już w czasach starożytnych ludzie próbowali zapanować nad własną płodnością. Najstarsze dokumenty mówiące o antykoncepcji pochodzą z Egiptu i pisano je prawie cztery tysiące lat temu. Współcześnie stosowane metody zapobiegania niepożądanej ciąży dzielą się na kilka grup. Pierwszą grupę stanowią metody naturalne. Do drugiej grupy należą mechaniczne środki antykoncepcyjne - barierowe - utrudniające lub uniemożliwiające połączenie się plemnika z komórką jajową. Kolejne grupy to środki chemiczne działające plemnikobójczo oraz preparaty hormonalne. Działanie antykoncepcyjne preparatów hormonalnych polega m.in. na zahamowaniu wytwarzania komórek jajowych w organizmie kobiety.
Dostępne obecnie pigułki antykoncepcyjne są najskuteczniejszym środkiem antykoncepcyjnym. Prawidłowo przyjmowane, prawie w stu procentach chronią przed niepożądaną ciążą. Większość z nich zawiera dwa związki chemiczne o działaniu zbliżonym do naturalnych żeńskich hormonów płciowych. Stosowanie pigułek antykoncepcyjnych prowadzi do zahamowania jajeczkowania. Jeśli w organizmie kobiety nie dochodzi do wytwarzania jajeczek, to odbycie stosunku i wytrysk nasienia w pochwie nie mogą zakończyć się ciążą. W aptekach można nabyć wiele rodzajów pigułek antykoncepcyjnych, o różnych składzie i wielkości dawkach hormonów.
Lekarz ginekolog po ustaleniu, że nie ma przeciwwskazań do stosowania tego typu antykoncepcji, powinien wypisać receptę na odpowiedni preparat.
Prawie wszystkie stosowane pigułki antykoncepcyjne zawierają dwa rodzaje hormonów: hormony ciążowe (odpowiednik progesteronu) i hormony żeńskie (odpowiednik estrogenu). Pigułki różnią się między sobą rodzajami lub dawkami odpowiednich hormonów z obu tych grup. Pigułki antykoncepcyjne należy przyjmować codziennie o tej samej porze przez 21 dni. Po tym okresie trzeba zrobić siedmiodniową przerwę, po czym znowu przez 21 dni przyjmować pigułki itd.
Często pisze się i mówi, że dany rodzaj pigułek należy do jedno-, dwu- lub trójfazowych. Podział ten nie ma większego znaczenia dla kobiet, ale warto wiedzieć, na czym polega. Otóż wszystkie pigułki jednofazowe znajdujące się w jednym opakowaniu mają taki sam skład (tzn. ten sam rodzaj i dawkę obu hormonów). W przypadku środków należących do grupy dwu- i trójfazowych, dawki zawartych w nich dwóch składników hormonalnych rosną lub maleją w kolejnych pigułkach opakowania.
Pigułki te zawierają niskie dawki wyłącznie jednego hormonu, który jest syntetyczną pochodną hormonu ciążowego. Pigułki jednoskładnikowe (nazywane też minipigułkami) mają mniejszą skuteczność antykoncepcyjną niż pigułki dwuskładnikowe. Obecnie stosuje się je prawie wyłącznie u kobiet wymagających skutecznej antykoncepcji, u których występują przeciwwskazania do typowej antykoncepcji dwuskładnikowej i do założenia domacicznej wkładki antykoncepcyjnej.
Do udzielenia właściwej odpowiedzi konieczna jest znajomość wielu szczegółów. Jeżeli kobieta któregoś dnia nie przyjmie pigułki, to generalnie zaleca się, by je dalej przyjmowała, lecz równocześnie dodatkowo zabezpieczyła się stosując prezerwatywę lub (i) środki chemiczne. Podajemy są szczegółowe wskazówki, jak zachować się w typowych sytuacjach:
Uważa się, że uchybienia, które miały miejsce w ciągu pierwszych siedmiu dni przyjmowania pigułek, są niebezpieczniejsze niż zapomnienie o pigułce w późniejszym okresie cyklu.
UWAGA! Jeżeli w sytuacjach opisanych w punktach 3 i 4 doszło do niezabezpieczonego stosunku i kobieta chciałaby zapobiec niepożądanej ciąży, powinna jak najszybciej zgłosić się do lekarza w celu zastosowania antykoncepcji doraźnej (opisana w dalszej części broszury). Jeśli nie chce zapobiegać ciąży - nie powinna rozpoczynać nowego opakowania, lecz odczekać do miesiączki. Jeżeli miesiączka nie wystąpi w ciągu 14 dni, należy wykonać próbę [test] ciążową lub zgłosić się do ginekologa.
Zanim kobieta zdecyduje się na antykoncepcję hormonalną, powinna się upewnić, czy nie jest w ciąży. Rozwijający się płód jest bardzo wrażliwy na działanie różnego rodzaju substancji chemicznych Uważa się, że syntetyczne estrogeny (hormony żeńskie) mogą powodować nieprawidłowości u płodu, a nawet prowadzić do poronienia. Bezwzględnym przeciwwskazaniem do stosowania pigułek antykoncepcyjnych - zwłaszcza typowych pigułek dwufazowych - są: poważne schorzenia wątroby oraz obecne lub przebyte stany zakrzepowe w naczyniach krwionośnych, nowotwory macicy, złośliwe nowotwory sutka oraz krwawienia z dróg rodnych, o niewyjaśnionych przyczynach.
Poważnym, ale nie bezwzględnym przeciwwskazaniem może być palenie papierosów przez kobiety w wieku powyżej 35 lat.
W celach antykoncepcyjnych możliwe jest przyjmowanie hormonów w postaci zastrzyków domięśniowych; w Polsce najczęściej stosuje się wtedy lek o nazwie Depo-Provera. Uważa się, że jedna dawka leku wystarcza do zabezpieczenia przed ciążą na okres 90 dni. W celu zapewnienia sobie antykoncepcji na dłuższy okres, trzeba przyjmować zastrzyki co trzy miesiące. Inną formą antykoncepcji hormonalnej są aplikowane pod skórę implanty hormonalne. Osłonka implantów jest wykonana ze specjalnych materiałów, umożliwiających przenikanie stałej ilości hormonu do organizmu kobiety. Założenie implantu wymaga niewielkiego zabiegu chirurgicznego; jednorazowo wszczepia się kapsułki zawierające ilość hormonu wystarczającą na kilka lat antykoncepcji. W tej grupie preparatów najpopularniejszy jest Norplant (na razie niedostępny w Polsce). Najprawdopodobniej do Polski trafi niedługo najnowocześniejszy tego typu preparat, o nazwie Implanon.
W ramach doraźnej antykoncepcji stosuje się pigułki antykoncepcyjne zawierające większą dawkę hormonów niż przeciętnie. W Polsce jedynym zarejestrowanym lekiem przeznaczonym do antykoncepcji doraźnej jest POSTINOR. Lek jest dostępny w aptekach, ale sprzedaje się go wyłącznie na recepty. Pierwsza dawka powinna być przyjęta nie później niż w 72 godziny po niezabezpieczonym stosunku, drugą dawkę należy przyjąć 12 godzin po pierwszej.
|
Antykoncepcję doraźną proponuje się wtedy, gdy:
|
Trzeba dodać, że POSTINOR nie ma nic wspólnego z tak zwaną pigułką RU-486, która jest dostępna w niektórych krajach (w szpitalach) i stosowana w celu wywołania poronienia. Niepożądanej ciąży można także próbować zapobiec przez założenie domacicznej wkładki antykoncepcyjnej, w ciągu pięciu dni po niezabezpieczonym stosunku. Zawsze, gdy zachodzi potrzeba zastosowania doraźnej antykoncepcji, należy zgłosić się jak najszybciej do lekarza ginekologa.
Inną bardzo skuteczną metodą zapobiegania niepożądanej ciąży jest stosowanie tzw. domacicznych wkładek antykoncepcyjnych (nazywanych także "spiralami"); są one szeroko stosowane na świecie.
Mechanizm działania wkładek antykoncepcyjnych nie jest jeszcze w pełni poznany. Najwcześniej produkowane odmiany wkładek miały wyłącznie mechaniczne działanie, utrudniające ruch plemników i zagnieżdżanie się wczesnej formy zarodka w błonie śluzowej macicy. Nowsze odmiany wkładek mogą zawierać domieszkę metalu (miedź) lub jeden z hormonów występujących w pigułkach antykoncepcyjnych.
Nie ma dowodów na to, by wkładki mogły wywoływać poronienie. Wkładki antykoncepcyjne sprzedawane są w aptekach i muszą być zakładane przez lekarzy ginekologów. Raz założona wkładka zapewnia antykoncepcję przez okres od dwóch do pięciu, a nawet sześciu lat. Można ją jednak usunąć w każdej chwili i niedługo potem starać się o zajście w ciążę.
Jak wiadomo, w aptekach znajdują się różne domaciczne wkładki antykoncepcyjne (sprzedawane na recepty). Wkładkę musi założyć lekarz ginekolog; zabieg nie jest skomplikowany. W Polsce wykonuje się go zwykle w czasie krwawienia miesiączkowego. Wkładkę usuwa się po okresie ustalonym przez producenta lub gdy kobieta planuje zajście w ciążę. Wkładki nie są wskazane u kobiet ze skłonnością do stanów zapalnych (stany zapalne narządu rodnego mogą prowadzić do niepłodności). Przed założeniem wkładki konieczne jest przeprowadzenie dokładnych badań, dlatego niezbędna jest wizyta u ginekologa. Nie należy obawiać się tego zabiegu: wprowadzenie wkładki do macicy jest prawie bezbolesne. Tydzień po założeniu wkładki należy się zgłosić na badanie kontrolne. Jeżeli lekarz nie stwierdzi żadnych nieprawidłowości, następną wizytę zwykle wyznacza się za miesiąc; kolejne badania wyznaczane będą co 3-6 miesięcy. Wkładkę antykoncepcyjną należy usunąć z jamy macicy przed upływem okresu podawanego przez jej producenta.
Usuwanie wkładki powinno się także odbywać w trakcie krwawienia miesiączkowego i jest prawie bezbolesne. Wkładki można zakładać bezpośrednio po porodzie lub poronieniu.
Stopień skuteczności mechanicznych i chemicznych środków antykoncepcyjnych w dużej mierze zależy od tego, czy stosuje się je prawidłowo, czy nie. Dlatego kupując samodzielnie środek antykoncepcyjny należy dokładnie przeczytać załączoną ulotkę.
Niemal we wszystkich dużych sklepach, supermarketach, aptekach i drogeriach można kupić prezerwatywy. Są one wykonane z kauczuku, cechują się dużą elastycznością i wytrzymałością. Prezerwatywę zakłada się na prącie w stanie wzwodu. Nasienie, które wytryskuje w czasie stosunku, nie wydostaje się z prezerwatywy i nie trafia do dróg rodnych kobiety. Trzeba podkreślić, że prezerwatywa jest jedynym środkiem antykoncepcyjnym, który w dużej mierze zapobiega przenoszeniu drobnoustrojów wywołujących kiłę, rzeżączkę i rzęsistkowicę oraz wirusa HIV. Stosowanie prezerwatyw jest szczególnie polecane u osób mających wielu partnerów/partnerek seksualnych.
Prezerwatywa jest powszechnie stosowanym mechanicznym środkiem antykoncepcyjnym dla mężczyzn. Tworzy ona barierę powstrzymującą nasienie przed dostaniem się do pochwy. Skuteczność antykoncepcyjna zależy od prawidłowego stosowania. Dlatego należy pamiętać, by:
Zakładanie i zdejmowanie prezerwatywy
W celu skutecznego posłużenia się prezerwatywą należy:
| Uwaga! Jeśli w czasie stosunku dojdzie do pęknięcia prezerwatywy, można uniknąć ciąży poprzez szybkie zastosowanie antykoncepcji doraźnej opisanej w tej broszurce. |
Trzeba także wspomnieć o mechanicznych środkach zapobiegania ciąży przeznaczonych dla kobiety. W grupie tej znajdują się prezerwatywy damskie, diafragmy i kapturki naszyjkowe. Niestety, żadnego z nich nie można nabyć w Polsce.
Bez recept można nabyć chemiczne środki antykoncepcyjne. Mają one działanie plemnikobójcze, występują w postaci globulek dopochwowych, kremów i pianek. Wprowadza się je do pochwy na kilka lub kilkanaście minut przed stosunkiem. Dokładne rozpuszczenie globulki wymaga około 20 minut, pianki i kremy stosuje się bezpośrednio przed stosunkiem i wprowadza do pochwy za pomocą specjalnego aplikatora. Przed każdym następnym stosunkiem należy zaaplikować kolejną dawkę preparatu plemnikobójczego. W Polsce dostępne są globulki plemnikobójcze o nazwach: Kolpotex, Patentex, Preventex, Secural i Cosmoval, a także pianki i krem o nazwie Delfen.
Ani pigułka, ani spirala nie zabezpieczają przed zakażeniem wirusem HIV i innymi chorobami przenoszonymi drogą kontaktów seksualnych. Tylko prezerwatywa w dużej mierze pełni tę rolę. Toteż kobieta stosująca antykoncepcję hormonalną powinna wymagać od swojego partnera stosowania prezerwatywy (zwłaszcza jeśli nie jest to jej stały partner). Ponadto stosowanie dwóch metod antykoncepcyjnych jest szczególnie wskazane przy korzystaniu z mniej pewnych środków chemicznych i mechanicznych, gdyż równoczesne użycie prezerwatywy przez mężczyznę i globulek czy kremów przez kobietę znacznie podwyższa skuteczność każdej z tych metod.
W tym celu w wielu krajach świata wykonuje się nieskomplikowane zabiegi chirurgiczne. Można je przeprowadzać zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Zabieg taki nazywany jest sterylizacją. U kobiet polega on na przecięciu i podwiązaniu jajowodów, u mężczyzn zaś na podwiązaniu nasieniowodów. U kobiet zabieg może być przeprowadzony operacyjnie lub laparoskopowo. Obecnie w Polsce prawo nie przewiduje możliwości wykonywania tego rodzaju zabiegów.
Ogólnie przyjmuje się, że naturalne metody zapobiegania ciąży nie wymagają stosowania specjalnych materiałów, urządzeń ani leków. O stopniu skuteczności tych metod decyduje prawidłowe określenie momentu jajeczkowania, odbywanie stosunków wyłącznie w okresach zmniejszonej płodności kobiety oraz abstynencja seksualna w "dniach płodnych". Naturalne metody zapobiegania ciąży wykorzystują fakt, że przez pewien okres cyklu miesiączkowego w organizmie kobiety nie ma dojrzałej do zapłodnienia komórki jajowej. Stosowane są następujące metody:
Różnią się one sposobem określania momentu jajeczkowania.
Na skuteczność metod naturalnych niekorzystnie wpływa szereg różnych czynników. Należą do nich np. zaburzenia cyklu miesiączkowego, stany zapalne dróg rodnych i inne choroby, a także zmęczenie, spożywanie alkoholu, nieregularny tryb życia.
Znajomość podstaw fizjologicznych naturalnych metod planowania rodziny jest szczególnie przydatna u kobiet planujących zajście w ciążę.
Metoda jest oparta na założeniu, że bezpośrednio po owulacji wzrasta temperatura ciała oraz że w cyklu występuje tylko jedno jajeczkowanie. Zakłada się, że wzrost temperatury ciała - mniej więcej w połowie cyklu - świadczy o owulacji. W związku z tym zaleca się zachowanie wstrzemięźliwości seksualnej w okresie rozpoczynającym się na cztery dni przed wzrostem temperatury ciała i kończącym w trzecim lub czwartym dniu po owulacji. Metoda polega na obserwacji temperatury w czasie całego cyklu i zaznaczaniu jej na wykresie (pomiar dokonywany o tej samej porze przed wstaniem z łóżka i w tej samej okolicy ciała - np. pod pachą). Przy przestrzeganiu wstrzemięźliwości i prawidłowej interpretacji zmian temperatury skuteczność tej metody jest duża. Jednak różne czynniki, takie jak zmęczenie, choroby lub silne emocje mogą spowodować zmiany temperatury i fałszywą interpretacją wykresu.
Metoda polega na obserwacji śluzu szyjkowego, który zmienia swoje właściwości w poszczególnych fazach cyklu miesiączkowego. Okres płodności rozpoczyna się w momencie, gdy zaobserwować można przezroczysty, obfity, rozciągliwy śluz lub czop śluzowy. Dzień najbardziej płodny przypada na ostatni dzień występowania śluzu. Nie zawsze najobfitsze wydzielanie śluzu przypada na dzień owulacji. Jajeczkowanie następuje tuż po szczycie wydzielania śluzu. W ciążę zajść można do trzeciego dnia po szczycie wydzielania śluzu. Okres niepłodności trwa od tego czasu do następnej miesiączki. Jeśli w tym okresie występuje jeszcze śluz, to jest on lepki, gęsty i nie przepuszcza plemników. Miesiączka zaczyna się od 12 do 16 dni po szczycie wydzielania śluzu. Wyniki obserwacji śluzu mogą być zafałszowane wskutek zakażenia dróg rodnych, spożywania alkoholu lub częstego odbywania stosunków.
Metoda polega na wyznaczaniu okresów, w których ryzyko zajścia w ciążę jest duże, i powstrzymywaniu się w tym czasie od stosunków płciowych. Zakłada się, że jajeczkowanie występuje na 14 dni przed pierwszym dniem kolejnej miesiączki, plemniki są zdolne do zapłodnienia przez 3-4 dni po wytrysku, a jajeczko może być zapłodnione przez 2-3 dni. Uważa się, że "okres płodny" u kobiet regularnie miesiączkujących występuje od 9 do 16 dnia cyklu miesiączkowego, czyli że osoby korzystające z "kalendarzyka ciążowego" powinny powstrzymać się w tym okresie od niezabezpieczonych kontaktów seksualnych. Metoda jest zawodna ze względu na możliwość występowania nieprzewidywalnych zmian w przebiegu cyklu miesiączkowego.
Karmienie piersią może stanowić skuteczną metodę zapobiegania ciąży, ale tylko wtedy, gdy spełnione są trzy warunki. Przede wszystkim, jeśli od porodu nie upłynęło więcej niż pół roku i w tym okresie nie wystąpiła miesiączka. Ponadto niemowlę musi być w tym czasie karmione przez całą dobę, nie rzadziej niż co dwie - trzy godziny. Jeżeli choć jeden z tych warunków nie jest spełniony, należy stosować inną metodę antykoncepcyjną, wybraną spośród tych, które nie wywierają ujemnego wpływu na pokarm i na dziecko. Do takich należą wkładki domaciczne, środki mechaniczne (prezerwatywy i krążki) oraz środki chemiczne.
Karmienie piersią opóźnia wystąpienie pierwszej owulacji. U matek, które nie karmią, jajeczkowanie może wystąpić już w miesiąc po porodzie. Z reguły pierwsza miesiączka po porodzie nie jest efektem wcześniejszej owulacji (cykl bezowulacyjny). Czasami jednak może dojść do zapłodnienia nawet w krótkim okresie po porodzie.
| Środki | skuteczność metody |
skuteczność z uwzględnieniem błędu użytkowników |
|---|---|---|
Pigułka antykoncepcyjna dwuskładnikowa |
99,8% |
98% |
Minipigułka (jednoskładnikowa) |
99% |
97,5% |
Wkładka domaciczna (spirala) |
98,5% |
97% |
Diafragma (krążek), kapturek |
95-98% |
82% |
Norplant |
99,9% |
99,9% |
Depo-Provera (zastrzyk hormo-nalny wykonywany co 12 tygodni) |
99,7-99,8% |
99,7-99,8% |
Środki chemiczne |
95-98% |
79% |
Prezerwatywa |
98% |
88% |
Stosunek przerywany |
82% |
77% |
Metody naturalne |
96% |
80% |
Sterylizacja kobiet |
99,6-99,8% |
99,6-99,8% |
Sterylizacja mężczyzn |
99,8% |
99,8% |
BADANIA PROFILKTYCZNE KOBIET
Każda kobieta, niezależnie od tego, czy stosuje antykoncepcję, czy nie, powinna co najmniej raz w roku zgłaszać się na badania profilaktyczne do lekarza ginekologa. W czasie tych wizyt przeprowadza się badanie ginekologiczne, badania piersi i badania cytologiczne (w celu wykrycia wczesnych objawów raka szyjki macicy). Wizyta w gabinecie ginekologicznym jest także okazją do rozmowy na temat rozpoczęcia stosowania odpowiedniej antykoncepcji.
CYKL MIESIĄCZKOWY
Jest to odstęp pomiędzy dwoma krwawieniami. Trwa najczęściej 28 - 30 dni.
Uwaga! Początek cyklu wyznacza pierwszy dzień miesiączki, który liczymy jako Dzień 1.
MIESIĄCZKA
Jest to występujące regularnie krwawienie z dróg rodnych. Organizm pozbywa się w ten sposób przygotowanej wyściółki macicy - jeśli nie doszło do zapłodnienia. Krew może zawierać śluzowate skrzepy; jej wydzielaniu może towarzyszyć ból w dole brzucha. Proces ten, trwający od trzech do siedmiu dni, powtarza się raz na miesiąc. Rozpowszechnione przekonanie, że w czasie miesiączki nie można zajść w ciążę, jest nieprawdziwe. Kobiety, które mają krótkie cykle i dłuższe miesiączki, mogą zajść w ciążę także w tym czasie.
OWULACJA
Czyli jajeczkowanie; następuje na około 14 dni przed początkiem kolejnego krwawienia miesiączkowego.
TEST CIĄŻOWY
Można go wykonać zawsze, kiedy kobieta nie ma pewności, czy jest, czy też nie jest w ciąży. Testy można bez recepty kupić w aptekach. Są niedrogie i łatwe w użyciu. Dołączone są do nich szczegółowe ulotki, umożliwiające kobiecie samodzielne przeprowadzenie testu (badanie moczu). Ceny dostępnych testów ciążowych wynoszą od 10 do 25 zł.
WYKAZ NAZW NAJCZĘŚCIEJ STOSOWANYCH PIGUŁEK ANTYKONCEPCYJNYCH DOSTĘPNYCH W APTEKACH NA TERENIE POLSKI
Anteovin, Cilest, Femoden, Gravistat*, Logest, Loveston*, Marvelon, Mercilon, Microgynon*, Minisiston, Minulet, Novynette, Regulon, Rigevidon*, Stediril 30*, Trinodriol, Trinovum, Triquillar, Tri-Regol, Tri-siston.
Do grupy leków o działaniu antykoncepcyjnym należy także Diane-35*. Nie jest to jednak typowy środek antykoncepcyjny. Przepisywany jest często jako wartościowy preparat w leczeniu trądziku.
Wszystkie wymienione preparaty można kupić w aptekach wyłącznie na recepty lekarskie.
* - Leki zaznaczone tym znakiem, dla osób ubezpieczonych są częściowo refundowane przez kasy chorych
Konsultacja: Dr n.med. Medard Lech
specjalista ginekolog-położnik
zamknij okno |