Prawa pacjenta prawami człowieka

Poradnik dla kobiet

Wprowadzenie

      Prawo do zdrowia jest jednym z podstawowych praw człowieka. Aby ludzie mogli z niego korzystać, powinni mieć zapewniony łatwy dostęp do usług i środków medycznych odpowiedniej jakości - także do tych, które służąc profilaktyce pozwalają zapobiec chorobom i przykrym dolegliwościom. System ochrony zdrowia musi być tak zorganizowany, by zapewniał wszystkim, na zasadzie równości, właściwą opiekę medyczną. Wynika to z wymogu respektowania praw człowieka i z konstytucyjnej zasady równości. W praktyce oznacza to, że system ochrony zdrowia musi uwzględniać specyficzne potrzeby poszczególnych grup społecznych. W przypadku kobiet specjalnej uwagi wymagają potrzeby z zakresu tzw. zdrowia reprodukcyjnego, a więc dotyczącego układu rozrodczego i wszystkich jego funkcji.
   Zdrowie reprodukcyjne stanowi istotny element zdrowia kobiet. Z racji swoich biologicznych funkcji i z potrzeby wykonywania regularnych badań profilaktycznych, kobiety korzystają z usług opieki zdrowotnej w tym zakresie częściej niż mężczyźni. Częściej narażone są więc na utrudnienia lub koszty wynikające z niewłaściwie funkcjonującego systemu ochrony zdrowia.
   Czynnikiem, który znacząco wpływa na stan zdrowia kobiet, jest to, czy podczas świadczenia usług medycznych przestrzega się wobec nich praw pacjenta.
   W relacji lekarz-pacjent niewątpliwie przewagę ma lekarz. Sprzyja to powstawaniu sytuacji, w których dochodzi do naruszenia praw człowieka. Dzieje się tak nawet wtedy, gdy obowiązujące zapisy prawne chronią pacjenta. W Polsce prawa pacjenta są łamane dość powszechnie. Szczególnie często dotyka to kobiet korzystających ze świadczeń dotyczących typowo kobiecych obszarów zdrowia, a więc leczenia schorzeń ginekologicznych, opieki w okresie ciąży i porodu, aborcji, poradnictwa i usług z zakresu antykoncepcji - krótko mówiąc związanych ze zdrowiem seksualnym i reprodukcyjnym.
   Na stosunek lekarzy do kobiet korzystających z tych usług ochrony zdrowia wpływają przyjęte normy społeczne i dość powszechne przekonanie, że zachowania seksualne kobiet podlegają moralnej ocenie. Dowodem na to mogą być przypadki komentowania decyzji kobiet dotyczących życia seksualnego i prokreacji, szczególnie zaś nierzadkie, medycznie nieuzasadnione przypadki odmowy wystawiania recept na hormonalne środki antykoncepcyjne.
   Konieczność przestrzegania przez wszystkich pracowników służby zdrowia praw pacjenta nie tylko znajduje uzasadnienie w międzynarodowych standardach praw człowieka; jest także warunkiem skutecznego działania systemu ochrony zdrowia. Światowe doświadczenia wykazują bowiem, że efekty leczenia lub działań profilaktycznych są lepsze, gdy pacjenci są traktowani podmiotowo i świadomie uczestniczą w tych procesach.
   W Polsce od dłuższego czasu odczuwa się poważny niedostatek świadczeń medycznych dostępnych w publicznym systemie opieki zdrowotnej. W powszechnym odczuciu społecznym pogłębił się on jeszcze bardziej po wprowadzeniu reformy służby zdrowia.
   O ile w obecnej sytuacji wpływ środowiska medycznego na zakres i liczbę świadczonych usług jest niewielki, o tyle zmiana stosunku do osób korzystających z usług opieki zdrowotnej leży w gestii pracowników opieki zdrowotnej. Uznanie i respektowanie praw pacjentek - poza tym, że jest niekosztownym sposobem poprawy jakości świadczonych usług, - jest także obowiązkiem osób zatrudnionych w systemie ochrony zdrowia.
   Wiele zależy także od samych klientek służby zdrowia. Świadomość własnych praw, znajomość przepisów i wynikający z tego wzrost oczekiwań mogą stanowić dodatkową motywację do podejmowania działań na rzecz poprawy jakości świadczonych usług.
   Prawa pacjenta można podzielić na trzy grupy, obejmujące: prawa ujęte w międzynarodowych i krajowych dokumentach dotyczący praw człowieka, prawa do konkretnych świadczeń medycznych oraz prawa do skargi i dochodzenia roszczeń. Do tej pory nie określono precyzyjnie "koszyka" świadczeń z zakresu zdrowia kobiet gwarantowanych przez kasy chorych, a liczba tych, które zakontraktowano, nie wystarcza do zaspokojenia potrzeb. W tej sytuacji trudno więc o wiarygodne informacje dotyczące ich dostępności. Broszura ogranicza się zatem do przedstawienia pozostałych praw pacjenta.
   Broszurkę adresujemy do kobiet, toteż w dalszej jej części skoncentrujemy się na prawach pacjentek. Dla uproszczenia terminem "pacjentka" będziemy określać nie tylko kobiety zgłaszające się do lekarzy z powodu problemów zdrowotnych, ale także te, którym nic nie dolega, lecz chcą skorzystać z profilaktycznej porady lub usługi dotyczącej np. antykoncepcji. Dla tych ostatnich być może odpowiedniejszym terminem byłoby słowo "klientka". W krajach zachodnich tradycyjne określenie "pacjent" zastępuje się stopniowo terminem "klient" - po to, by podkreślić zachodzącą zmianę w relacji lekarz-pacjent na coraz częściej partnerską.

Prawa do prywatności i godności

      Konstytucja RP, art. 47; ustawa o zakładach opieki zdrowotnej, art. 19.1 pkt. 4; ustawa o zawodzie lekarza art. 36; Kodeks etyki lekarskiej, art. 3, 12.
    Poszanowanie godności osób korzystających z usług systemu ochrony zdrowia jest obowiązkiem wszystkich lekarzy i innych pracowników opieki zdrowotnej. Powinni się oni odnosić z jednakowym szacunkiem do każdej osoby, niezależnie od jej płci, wieku, statusu społecznego, stanu cywilnego, wykształcenia, koloru skóry, rasy, choroby, orientacji seksualnej, poglądów, a także stylu życia.
   Pacjentka ma prawo oczekiwać, że podczas korzystania ze świadczeń medycznych lekarz uszanuje podjęte przez nią decyzje, także te dotyczące życia seksualnego, posiadania dzieci, metod zapobiegania ciąży. Działania lekarza powinny służyć dobru pacjentki. Udzielane porady powinny być bezstronne i umożliwić jej podjęcie najlepszej we własnym odczuciu decyzji.
   Z doświadczeń kobiet wynika jednak, że ginekolodzy często przypisują sobie prawo do ingerowania w prywatne sprawy pacjentek i osądzania ich wyborów. Zdają się nie dostrzegać wyraźnej granicy dzielącej bezstronne porady od oceniających komentarzy. Taki sposób postępowania nie tylko godzi w godność kobiet, ale ma charakter dyskryminujący. Mężczyźni nie spotykają się z takimi uwagami nie tylko dlatego, że nie chodzą do ginekologa, ale przede wszystkim dlatego, że przyznaje się im moralne prawo do swobody seksualnej.
   Lekarz nie jest upoważniony do oceny zachowań pacjentki. Przeciwnie, powinien dbać o to, by jego podejście było wolne od uprzedzeń i stereotypów ograniczających możliwość nawiązania dobrego kontaktu z kobietą, a tym samym skuteczność leczenia. Ważne jest również, by pacjentka widziała związek między zadawanymi przez lekarza pytaniami a swoim problemem zdrowotnym. Dlatego też lekarz, zadając pytania dotyczące prywatnej sfery życia kobiety, powinien wyjaśnić dlaczego pyta.
   Z prawem do godności łączy się ściśle prawo do prywatności. Częstym przykładem naruszania tego prawa jest łamanie zasady, że przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych może asystować tylko niezbędny personel. Kiedy lekarz przyjmuje pacjentki, do jego gabinetu nie powinny wchodzić żadne osoby postronne. Jeśli badanie przeprowadzane jest na sali szpitalnej, pacjentka ma prawo oczekiwać, że jej łóżko będzie w tym czasie zasłonięte odpowiednią kotarą. Poszanowanie prawa do prywatności wymaga oczywiście respektowania opisanego w dalszej części broszury prawa do poufności.

Prawo do informacji

      Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej, art. 19.1 pkt. 2; ustawa o zawodzie lekarza art. 31; Kodeks etyki lekarskiej, art. 13, 16, 17;
   Pacjentka korzystająca z usług medycznych ma prawo do pełnej informacji na temat stanu swojego zdrowia, proponowanych oraz możliwych metod diagnostyki i leczenia, spodziewanych korzyści i ewentualnych skutków ubocznych oraz ryzyka związanego z terapią, a także do informacji o błędach popełnionych w trakcie procesu diagnostycznego i terapeutycznego.
   Pacjentka ma prawo wglądu do wszelkiej dokumentacji medycznej dotyczącej stanu swojego zdrowia oraz do jej kopiowania. Lekarz nie ma prawa bez zgody pacjentki informować nikogo o stanie jej zdrowia - dotyczy to także najbliższej rodziny. Dość często zdarza się, że lekarze ignorują prośby kobiet o udzielenie szerszej informacji. Czasami wprost jej odmawiają. Taka postawa jest niedopuszczalna: podważa zaufanie do lekarza, świadczy o braku szacunku dla pacjentki, a przede wszystkim prowadzi do tego, że pacjentka nie może podjąć świadomej decyzji dotyczącej jej własnego zdrowia i ciała. Do takiej decyzji ma prawo tylko ona. Lekarz, który ogranicza to prawo, narusza jej prawa człowieka.
   Przykładem jest nie tylko odmawianie przez lekarzy pacjentce pełnej informacji, np. na temat sposobów zapobiegania ciąży, ale także udzielanie informacji nierzetelnej lub nieprawdziwej, która może zaważyć na decyzji kobiety. Podczas pierwszej wizyty u ginekologa pacjentka ma prawo oczekiwać, że lekarz poinformuje ją, na czym polega badanie, i zadba o to, by zminimalizować stres związany z tym wydarzeniem.

Prawo do decydowania, do świadomej zgody lub odmowy

      Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej, art. 19.1 pkt. 3; ustawa o zawodzie lekarza art. 32, 33, 34, 35; Kodeks etyki lekarskiej, art.15.
   Prawo to oznacza, że niedopuszczalne jest podjęcie jakichkolwiek czynności medycznych, w tym również badań, bez zgody osoby zainteresowanej. Udzielona zgoda jest ważna tylko wtedy, gdy pacjentka wyrazi ją po uzyskaniu pełnej, rzetelnej informacji na temat stanu swego zdrowia, proponowanych metod leczenia, przewidywanych korzyści i ewentualnych skutków ubocznych. Informacja musi być przekazana przez lekarza w sposób zrozumiały, dostosowany do możliwości zrozumienia pacjentki.
   W przypadku osób małoletnich wymagana jest zgoda przedstawiciela ustawowego albo sądu opiekuńczego wtedy, gdy nie ma przedstawiciela ustawowego lub porozumienie z nim jest niemożliwe. Jeżeli osoba ukończyła 16 lat, wymagana jest także jej zgoda. W przypadku osób, które nie wyrażają zgody na zabieg, ale nie ukończyły jeszcze 16 lat, oprócz zgody opiekunów prawnych potrzebna jest także zgoda sądu. Zgodę na zabieg przerwania ciąży, musi wyrazić każda pacjentka, która ukończyła 13 lat.
   W przypadku badań lub świadczeń zdrowotnych wystarczy ustna zgoda pacjentki. W takim wypadku działanie lekarza bez uzyskania zgody jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy pacjentka wymagająca niezwłocznej pomocy medycznej nie może jej udzielić ze względu na stan zdrowia (np. jest nieprzytomna) lub wiek i nie można się porozumieć z jej przedstawicielem ustawowym lub faktycznym opiekunem.
   Operacja lub leczenie o podwyższonym ryzyku wymaga pisemnej zgody pacjentki złożonej po uzyskaniu pełnej informacji na temat planowanej interwencji. Lekarz może zmienić leczenie lub zabieg bez pisemnej zgody pacjentki tylko wtedy, gdy w trakcie ich wykonywania wystąpią okoliczności, które należy uwzględnić, by nie doszło do utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, a niezwłoczne uzyskanie zgody pacjentki lub jej przedstawiciela prawnego jest niemożliwe. W takim przypadku lekarz ma obowiązek, o ile jest to możliwe, zasięgnąć opinii drugiego lekarza (w miarę możliwości tej samej specjalności).
   Prawo do decydowania o sobie wiąże się nierozerwalnie z prawem do wyboru - także do wyboru lekarza.

Prawo do poufności

      Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej, art. 18, 19 a.1; ustawa o zawodzie lekarza art. 40; Kodeks etyki lekarskiej, art. 23, 28; ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej, art. 21;
   Prawo do poufności jest nie tylko jednym z podstawowych praw pacjenta, ale też czynnikiem o zasadniczym znaczeniu w kontaktach lekarz - pacjent. Lekarz powinien znać ważne dla procesu leczenia fakty dotyczące swoich pacjentów i ich rodzin po to, by dobrać właściwą terapię. Aby mieć dostęp do tych informacji, musi pozyskać zaufanie osób korzystających z jego porad. Podstawą zaś tego zaufania jest gwarancja, że poufne informacje nie zostaną nikomu udostępnione. Dotyczy to również sytuacji, w których motywem ich ujawnienia byłoby dobro osoby zainteresowanej - i w tym wypadku lekarz musi uzyskać jej zgodę na udostępnienie informacji osobom trzecim. Zwolnienie z zachowania tajemnicy lekarskiej może nastąpić wtedy, gdy pacjent wyrazi na to zgodę, zachowanie tajemnicy w sposób istotny zagraża zdrowiu lub życiu pacjenta lub innych osób lub gdy, zobowiązują do tego przepisy prawa.
   Obowiązek ochrony tajemnicy spoczywa na lekarzu, pielęgniarce, położnej i władzach ośrodka opieki zdrowotnej. Lekarz powinien czuwać nad tym, aby osoby asystujące lub pomagające mu w pracy przestrzegały tajemnicy zawodowej. Dopuszczenie ich do tajemnicy winno obejmować wyłącznie zakres niezbędny do prawidłowego wykonywania czynności zawodowych. Lekarz musi czuwać nad zabezpieczeniem dokumentacji przed ujawnieniem.
   Zaufanie do lekarza ma szczególne znaczenie dla kobiet korzystających z usług lekarzy ginekologów, zwłaszcza w małych miejscowościach. Podczas tych wizyt lekarz w naturalny sposób staje się posiadaczem informacji dotyczących prywatnego życia pacjentki. Często nie uświadamia sobie, jakim przeżyciem dla dziewcząt i kobiet jest powierzenie ich komuś obcemu. Ryzyko, że tajemnica lekarska nie zostanie dochowana, nierzadko powstrzymuje je od wizyty u lekarza lub sprawia, że mimo niedogodności, wolą skorzystać z porady poza terenem swojego zamieszkania. Osoby, których prawo do życia prywatnego zostało naruszone poprzez nieuprawnione ujawnienie danych zawartych w dokumentacji medycznej, mają prawo domagać się usunięcia skutków ujawnienia oraz żądać przeproszenia i ogłoszenia wyroku w prasie (art.23 kodeksu cywilnego), a także zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (art. 448 Kodeksu cywilnego).

Prawo do dodatkowej opieki

       Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej, art. 19.1;
   W zakładach opieki zdrowotnej przeznaczonych dla osób wymagających całodobowych lub całodziennych świadczeń zdrowotnych pacjent ma również prawo do dodatkowej opieki pielęgnacyjnej sprawowanej przez bliską lub inną wskazaną przez niego osobę. Zakład powinien również zapewnić pacjentowi możliwość kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego z osobami z zewnątrz. Powinien też uszanować prawo pacjentów do opieki duszpasterskiej. Koszty realizacji tych uprawnień nie mogą jednak obciążać zakładu opieki zdrowotnej.
   Prawo pacjenta do kontaktu osobistego z osobami z zewnątrz, w tym do sprawowania opieki przez inne osoby, może zostać ograniczone przez kierownika zakładu opieki zdrowotnej lub upoważnionego lekarza tylko w wypadku zagrożenia epidemiologicznego lub ze względu na warunki przebywania w szpitalu innych chorych.

Prawo do poszanowania wartości i przekonań religijnych i filozoficznych

      Konstytucja RP art. 53; ustawa o zakładach opieki zdrowotnej, art. 19.3; ustawa o zawodzie lekarza, art. 39;
   Lekarz, który respektuje opisane wcześniej prawa pacjenta - prawo do godności, prywatności, decydowania i informacji - na pewno uszanuje także przekonania pacjentki i przyjęty przez nią system wartości.
   Wolność sumienia i wyznania w szpitalach. Zasada respektowania wolności sumienia i wyznania wymaga, by szpital zapewnił pacjentkom - w zależności od ich potrzeb - warunki do praktyk religijnych, ale też całkowitą wolność od tych praktyk. Obowiązkiem zakładu opieki zdrowotnej jest dbałość o to, by przekonania wynikające z wyznawanej religii lub jej braku były respektowane przez cały personel.
   Planowanie rodziny/ Zapobieganie nieplanowanej ciąży. Rzeczywistym powodem odmawiania przez ginekologów porad i usług z zakresu nowoczesnej antykoncepcji są często względy religijne lub ideologiczne. Inne podawane przez lekarzy powody nie mogą przecież stanowić bariery w stosowaniu metod zapobiegania ciąży na zasadach obowiązujących przy doborze innych leków. Proponując indywidualnie środek antykoncepcyjny lekarz powinien korzystać z wiedzy na temat stwierdzonych wskazań i przeciwwskazań. Nie może się kierować uprzedzeniami i odmawiać przepisywania antykoncepcji pod pretekstem jej ogólnej szkodliwości. Dostępne w aptekach środki antykoncepcyjne zostały przebadane i dopuszczone do użytku. Lekarz nie może ignorować decyzji Komisji Rejestracji Środków Farmaceutycznych i Materiałów Medycznych - tym bardziej, że godzi to w dobro pacjentki i jej prawo do decydowania o sobie. Lekarze, którzy powołując się na sumienie, odmawiają usługi związanej z nowoczesną antykoncepcją, są często także przeciwni prawu kobiety do aborcji. Jest w tym wyraźna sprzeczność: odmawianie dostępu do skutecznej antykoncepcji prowadzi do wzrostu liczby aborcji. "Chroniąc" swoje sumienie, lekarz "naraża" sumienia kobiet, które chciałyby uniknąć aborcji stosując antykoncepcję.

Lekarz nie może wykorzystywać swego wpływu na pacjenta w innym celu niż leczniczy. Kodeks etyki lekarskiej, art.14

   Powstaje pytanie, czy ginekolog, który odmawia kobietom prawa do korzystania z legalnych leków łamiąc tym samym ich prawo do informacji, do decydowania o sobie i do korzystania z osiągnięć współczesnej medycyny, powinien wykonywać zawód, który naraża go na takie konflikty. Dewizą lekarza powinno być kierowanie się dobrem pacjenta. Względy światopoglądowe nie mogą przecież skłaniać lekarzy do odmowy innych świadczeń medycznych (np. transfuzji, przeszczepu lub podawania narkotyku w celu uśmierzenia bólu).
   Przerywanie ciąży. Zawarta w ustawie o zawodzie lekarza klauzula sumienia zapewnia lekarzowi prawo do odmowy wykonania legalnego zabiegu aborcji, z wyjątkiem przypadków, gdy zwłoka mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia. Musi on jednak w takim wypadku wskazać realną możliwość dokonania tego zabiegu. Odmawianie kobietom przez szpitale dostępu do aborcji bez udzielenia informacji na temat placówek opieki zdrowotnej przeprowadzających zabiegi jest łamaniem obowiązującego prawa.

Prawo do aborcji

      Ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, art. 4a;
   Obecnie przerwanie ciąży jest legalne tylko wtedy, gdy:

• Ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej.

   Zagrożenie musi stwierdzić inny lekarz niż ten, który dokonuje zabiegu, chyba że ciąża zagraża życiu kobiety w sposób bezpośredni. Ustawa nie określa w tym wypadku terminu, w którym dopuszczalne jest przerwanie ciąży.
   Zapis ten, aczkolwiek teoretycznie umożliwia ochronę zdrowia i życia kobiet, jest trudny do wyegzekwowania, pozostawia bowiem lekarzowi decyzję o tym, czy zagrożenie jest wystarczające, by zezwolić na przerwanie ciąży. Kobieta nie ma w tej sprawie nic do powiedzenia. Dodatkowym utrudnieniem jest, nie znajdująca poparcia w ustawie praktyka kwestionowania przez lekarzy ginekologów lub władze szpitala zaświadczeń wystawionych przez innych lekarzy. Obowiązująca ustawa w praktyce całkowicie pozbawia kobiety możliwości decydowania o swoim zdrowiu. Równie trudno wyegzekwować prawo do aborcji w pozostałych przypadkach przewidzianych w ustawie.

• Istnieje duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu.
  Przerwanie ciąży z tego powodu jest dopuszczalne do chwili osiągnięcia przez płód zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety. Wystąpienie okoliczności uprawniających do przerwania ciąży musi potwierdzić inny lekarz niż ten, który dokonuje zabiegu.
• Zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego. Przerwanie ciąży jest w takiej sytuacji dopuszczalne, jeżeli od początku ciąży upłynęło nie więcej niż 12 tygodni. Zaistnienie okoliczności uprawniającej do przerwania ciąży stwierdza prokurator.

Dostępność świadczeń zdrowotnych

      Dostępność świadczeń medycznych zależy od tego, czy są to świadczenia standardowe, wysokospecjalistyczne, czy też ponadstandardowe. Zakres tych świadczeń określają odrębne przepisy.

Świadczenia standardowe

      Konstytucja RP, art. 68; ustawa o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym, art. 31;
   Z ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym wynika, że kasy chorych są zobowiązane zapewnić ubezpieczonym standardowe świadczenie medyczne.. Mają one na celu:

• zachowanie zdrowia oraz zapobieganie chorobom i urazom,
• wczesne wykrywanie chorób;
• leczenie,
• zapobieganie niepełnosprawności lub jej ograniczanie.

   Kasy chorych nie mają prawa odmówić pokrycia kosztów takich świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego. Nie zapewnienie ich prowadzi do naruszenia konstytucyjnej zasady równości w realizacji prawa do ochrony zdrowia.
   Osoby, którym lekarz odmówił dostępu do świadczeń z tego zakresu (przysługujących im z mocy ustawy) mogą żądać od kasy chorych skierowania do placówki zdrowotnej, która to świadczenie zapewni (np. w przypadku odmowy ze względu na przekroczenie limitu). W przypadku odmownej decyzji kasy chorych może odwołać się do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych o ustalenie prawa do świadczenia zdrowotnego objętego ubezpieczeniem.
   Gdyby wskutek odmowy sfinansowania przez kasę chorych świadczenia zdrowotnego osoba ubezpieczona doznała szkody (np. gdyby pogorszył się jej stan zdrowia lub gdyby zmarła) można wnieść sprawę do sądu cywilnego przeciwko kasie chorych.
   Innym sposobem wyegzekwowania prawa jest opłacenie kosztów świadczenia, a następnie wystąpienie do odpowiedniej kasy chorych o zwrot poniesionych z tego tytułu wydatków i kosztów.

Świadczenia wysokospecjalistyczne

      Ustawa o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym,art. 31; rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie wykazu wysokospecjalistycznych procedur medycznych finansowanych z budżetu państwa oraz zasad i trybu udzielania tych świadczeń (Dz. U. z 1998 r. Nr 140 poz. 910)
Dostęp do wysokospecjalistycznych świadczeń medycznych finansowanych z budżetu państwa powinien odbywać się według kolejności określanej wyłącznie na podstawie kryteriów medycznych. Procedury dostępu do tych świadczeń powinny być jawne i rzetelne. W przypadku nieprzestrzegania przez państwo tej zasady osoby zainteresowane mogą dochodzić swych praw na drodze administracyjnej.

Świadczenia ponadstandardowe

      Ustawa o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym, art. 31; rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie wykazu świadczeń ponadstandardowych (Dz. U. z 1998 r. Nr 140, poz. 909)
   Zgodnie z obowiązującym prawem pacjent sam pokrywa koszty świadczeń ponadstandardowych, do których należą m.in.:

• zabiegi chirurgii plastycznej i zabiegi kosmetyczne w przypadkach, które nie są następstwem wady wrodzonej, urazu, choroby lub następstw jej leczenia;
• świadczenia z zakresu stomatologii inne niż określone w wykazie podstawowych świadczeń oraz podstawowych materiałów stomatologicznych;
• świadczenia z zakresu akupunktury, z wyjątkiem świadczeń związanych z leczeniem bólu;
• świadczenia pomocy doraźnej, z wyjątkiem wypadków, urazów, nagłego zagrożenia życia lub nagłego pogorszenia stanu zdrowia powodującego zagrożenie życia oraz świadczeń związanych z ciążą i porodem.

Odpłatność za leki

      Zasady odpłatności za leki określają:

• ustawa z dn. 6.02.1997 o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym, art. 38 ust. 6, art. 39 ust.3;
• rozporządzenie ministra zdrowia z dnia 21.12.1999 w sprawie ustalenia limitu cen leków, preparatów diagnostycznych i sprzętu jednorazowego użytku wydawanych ubezpieczonym bezpłatnie, za odpłatności, za opłatą ryczałtową lub za częściową odpłatnością (Dz. U. z dn. 28.12.1999).
• rozporządzenie z dnia 15.12.1998 w sprawie wykazu leków podstawowych i uzupełniających oraz wysokości odpłatności za leki uzupełniające (Dz. U. 156 poz. 1029 z późniejszymi zmianami).
• na podstawie art. 39 rozporządzenie z dnia 9.12.98 (DZ. U. 21.12.1998 nr 156 poz. 1028) w sprawie wykazu chorób oraz wykazu leków, preparatów diagnostycznych i sprzętu jednorazowego użytku, które ze względu na te choroby mogą być przepisywane bezpłatnie, za opłatą ryczałtową lub częściową odpłatnością.
• rozporządzenie ministra finansów z dnia 15.12.1999 w sprawie ustalenia cen urzędowych leków gotowych, surowic i szczepionek produkcji krajowej; na podstawie art. 18 ust. 1 ustawy o cenach (Dz. U. z 1999 nr 105 poz. 1198 z 23.12.99).

Prawo do skargi i dochodzenia roszczeń

      Konstytucja RP art. 53; ustawa o zakładach opieki zdrowotnej, art. 19.a; ustawa o zawodzie lekarza, art. 54;
   Każdy pacjent, którego prawa zostały naruszone, może złożyć skargę do:

• dyrektora placówki opieki zdrowotnej (przychodni, szpitala, itp.);
• rzeczników odpowiedzialności zawodowej przy odpowiedniej okręgowej izbie lekarskiej lub izbie pielęgniarskiej;
• Rzecznika Praw Pacjenta lub Komisji Skarg i Wniosków przy Kasach Chorych, z którą placówka podpisała umowę (zwłaszcza w wypadku dochodzenia prawa do świadczeń);
• Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej,
• Rzecznika Praw Obywatelskich.

Pacjent ma również prawo wystąpić o odpowiedzialność cywilną lub karną.

Odpowiedzialność cywilna.

      W razie zawinionego naruszenia praw pacjenta w zakresie prowadzenia i udostępniania dokumentacji medycznej (art.18 ust. 2 i 3 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej) oraz innych praw opisanych w tej broszurze (art.19 ust. 1 pkt. 1-4 i ust. 3 w/w ustawy) - sąd na podstawie art. 448 kodeksu cywilnego może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę.
   W razie zawinionego naruszenia prawa pacjenta do umierania w spokoju i godności, sąd może, na żądanie najbliższego członka rodziny, przedstawiciela ustawowego lub opiekuna faktycznego, zasądzić odpowiednią sumę na wskazany przez nich cel społeczny na podstawie art. 448 (art.18 ust. 2 i 3 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej). Ponadto w razie doznania szkody pacjent może wystąpić przeciwko lekarzowi lub zakładowi opieki zdrowotnej z powództwa o jej naprawienie (tytuł VI KC).

Odpowiedzialność karna.

      Lekarz może być pociągnięty do odpowiedzialności na gruncie przepisów o odpowiedzialności karnej za spowodowanie śmierci lub uszkodzenie ciała albo za narażenie na niebezpieczeństwo utraty życia lub uszkodzenie ciała. (rozdział XIX kodeksu karnego - Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu).

Odpowiedzialność zawodowa

      W przypadku naruszenia praw pacjenta lekarz może być pociągnięty do odpowiedzialności na gruncie przepisów o odpowiedzialności zawodowej lekarzy zawartych w ustawie o izbach lekarskich (Dz. U. z 1998 r. nr 30, poz.158, ostatnia zmiana Dz. U. z 1997 roku nr 28, poz. 152).
   Postępowanie przed sądem lekarskim toczy się niezależnie od postępowania karnego lub postępowania dyscyplinarnego wszczętego w jednostce organizacyjnej na podstawie przepisów szczególnych. W praktyce postępowanie przed sądem lekarskim zostaje najczęściej zawieszone do czasu zakończenia postępowania karnego lub postępowania cywilnego.
   Działające przy radach lekarskich sądy lekarskie mogą orzec następujące kary wobec lekarzy:

1. upomnienia,
2. nagany,
3. zawieszenia prawa wykonywania zawodu na okres od 6 miesięcy do 3 lat,
4. pozbawienia prawa wykonywania zawodu.

Od redakcji:

      Mamy świadomość, że stan przestrzegania praw pacjenta w Polsce jest daleki od ideału. Co więcej, mimo że prawa te zapisano w dokumentach obowiązujących środowisko medyczne, ich interpretacja bywa niezgodna z międzynarodowymi standardami praw człowieka. Nie pomaga to osobom dochodzącym swoich praw. Mimo to, gorąco namawiamy do takich działań. Sytuacja osób korzystających z usług opieki zdrowotnej nie ulegnie poprawie bez nacisku ze strony pacjentów.

Od redakcji:

       Podstawowe akty prawne odnoszące się do praw pacjenta to:

• Konstytucja RP,
• Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny (Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie) z 1997 roku.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 poz. 93, ostatnia zmiana Dz. U. z 1997 roku Nr 117 , poz. 751),
• Kodeks postępowania cywilnego
• Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej z dnia 30 sierpnia 1991 roku (Dz. U. Nr 91, poz. 408 )
• Ustawa o zmianie ustawy o zakładach opieki zdrowotnej z dnia 20 czerwca 1997 roku (Dz. U. Nr 104, poz. 661, Dz. U. Nr 121, poz. 769)
• Ustawa o zawodzie lekarza z dnia 5 grudnia 1996 roku (Dz. U. z 1997 r. Nr 28, poz. 152, ostatnia zmiana Dz. U. z 1997 Nr 88 , poz. 554)
• Ustawa o zawodzie pielęgniarki i położnej z dnia 5 lipca 1996 roku (Dz. U. Nr 91, poz.410)
• Kodeks Etyki Lekarskiej (z 1993 roku)
• Kodeks Etyki Pielęgniarek(rzy) i Położnych z dnia 4 grudnia 1995 roku (Dz. U. nr 41, poz. 178)
• Ustawa z dnia 6 lutego 1997 roku o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz. U. Nr 28, poz.153)
• Ustawa o zmianie ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym z dnia 18 lipca 1998 roku.
• Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 roku o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz. 535, ostatnia zmiana z 1997 roku Dz. U. Nr 113, poz. 731)
• Ustawa z dnia 17 maja 1989 roku o izbach lekarskich (Dz. U. Nr 30, poz.158, ostania zmiana z 1997 roku - Dz. U. Nr 28, poz. 152)
• Ustawa z dnia 26 października 1995 roku o pobieraniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. Nr 138, poz. 682)
• Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 roku o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78, ostatnia zmiana Dz. U. z 1997 roku, Nr 157,poz. 1040).